Trong trang sức Art Deco (khoảng giữa hai cuộc chiến tranh thế giới, đậm nhất ở thập niên 1920 và đầu 1930), ngọc phỉ thuý xuất hiện như một mảng màu xanh đặc, thường là mảnh ngọc chạm phẳng hoặc hạt, đặt trong khung bạch kim cạnh onyx đen, san hô đỏ và kim cương nhỏ. Ngọc ở đây không đóng vai viên đá được ngắm riêng, mà là một ô màu trong một bố cục hình học chặt chẽ, giống một mảng sơn trong bức tranh trang trí.
Bài này đọc ngọc trong Art Deco từ góc người đeo và người thích thiết kế: phong cách ấy dùng ngọc như thế nào, những kiểu món nào hay gặp, làm sao nhìn ra một món mang tinh thần Art Deco thật, và bạn có thể mượn gì từ đó khi làm lại một mặt ngọc trong nhà. Lịch sử ngọc ở Trung Hoa, chuyện mỏ ngọc và giám định thuộc những chuyên đề khác; ở đây chỉ bàn ngọc trong tay người thợ kim hoàn phương Tây của một giai đoạn cụ thể.
Art Deco là gì và ngọc bước vào phong cách ấy bằng cửa nào
Tên gọi Art Deco được đặt về sau, rút từ triển lãm quốc tế về nghệ thuật trang trí và công nghiệp hiện đại tổ chức ở Paris năm 1925. Phong cách này lan khắp kiến trúc, đồ nội thất, đồ hoạ quảng cáo và trang sức. Nét chung là hình học rõ ràng: đường thẳng, góc vuông, bậc thang, hình quạt, vòng tròn đồng tâm; màu tương phản mạnh; vật liệu bóng, sạch, gợi cảm giác máy móc và tốc độ của đời sống đô thị lúc ấy.
Trang sức Art Deco thừa hưởng bạch kim từ giai đoạn trước. Bạch kim bền, cho phép làm khung mảnh, chấu nhỏ, nên người thợ có thể xếp những viên đá cắt theo hình chữ nhật, hình thang, hình tam giác sát nhau như ghép gạch. Trong bảng màu ấy, ngọc xanh cùng với onyx đen, san hô đỏ cam, lapis lazuli xanh lam và pha lê mờ là những mảng màu đặc, không lấp lánh, làm nền cho kim cương sáng.
Ngọc đến với các xưởng kim hoàn châu Âu một phần qua trào lưu ưa chuộng mỹ thuật phương Đông. Từ nhiều thế kỷ trước, châu Âu đã có trào lưu chinoiserie, tức là bắt chước, phỏng theo hoạ tiết Trung Hoa trên đồ sứ, đồ sơn, giấy dán tường. Đến thập niên 1920, sự quan tâm ấy gặp ngôn ngữ hình học mới, và ngọc, sơn mài, san hô, xà cừ trở thành chất liệu được dùng để gợi "vẻ phương Đông" trong những món trang sức và đồ dùng xa xỉ. Cách hiểu phương Đông ở đây là cái nhìn của người châu Âu thời đó, có phần tưởng tượng, nên khi đọc các món này bạn nên nhìn như một hiện tượng thẩm mỹ của phương Tây chứ không phải tài liệu về văn hoá Trung Hoa.
Ngôn ngữ thiết kế: ngọc là một mảng màu trong bố cục hình học
Mảng màu đặc, không cần trong. Trang sức Art Deco thích ngọc có màu lục đều, đậm, đôi khi khá đục, vì nó cần một mảng xanh rõ ràng đặt cạnh mảng đen của onyx. Ngọc trong như nước, vốn được giới chơi ngọc châu Á coi trọng, lại không phải ưu tiên của phong cách này.
Hình phẳng và hình cắt gọn. Ngọc thường được mài thành tấm phẳng hình chữ nhật, hình tròn có lỗ giữa, thanh dài, hạt tròn hoặc hạt trụ. Những mảnh ngọc chạm hoa lá, chạm thủng cũng được dùng, nhưng được đóng vào khung có cạnh thẳng, để bố cục chung vẫn giữ trật tự hình học.
Tương phản ba màu. Bộ ba lục ngọc, đen onyx, trắng kim cương là công thức rất hay gặp. Có món thêm đỏ san hô thành bộ bốn. Màu đứng cạnh nhau không chuyển tiếp mềm mà gặp nhau ở một đường viền kim loại sắc nét.
Đối xứng và nhịp lặp. Trâm cài, mặt dây, hoa tai thời này phần lớn đối xứng qua trục giữa; các ô màu lặp lại theo nhịp như hoạ tiết kiến trúc. Một mảnh ngọc lớn ở tâm, hai bên là hai cột onyx, ngoài cùng là hàng kim cương nhỏ chạy viền là một sơ đồ quen thuộc.
Kim loại mảnh, lộ ít. Khung bạch kim cố gắng biến mất sau đá. Viền kim loại quanh ngọc thường rất mảnh, đôi khi chạm hạt li ti (kỹ thuật milgrain), làm đường viền trông như một nét chì mảnh hơn là một cái ổ dày.
Ngọc đứng cạnh những chất liệu nào trong một món Art Deco
Bảng dưới tóm các chất liệu hay đi cùng ngọc trong trang sức Art Deco và vai trò thị giác của từng thứ. Đây là cách đọc phổ biến của giới nghiên cứu trang sức, không phải danh sách bắt buộc.
| Chất liệu | Màu và bề mặt | Vai trò cạnh ngọc |
|---|---|---|
| Bạch kim | Trắng xám, bền, làm được khung mảnh | Bộ xương của món đồ, giữ ngọc mà ít lộ kim loại |
| Kim cương cắt kiểu cũ, cắt baguette | Trắng, lấp lánh | Tạo đường viền sáng, ngăn cách các mảng màu |
| Onyx (mã não đen) | Đen đặc, bóng như gương | Tương phản mạnh nhất với sắc lục, làm ngọc nổi lên |
| San hô | Đỏ cam, mờ | Thêm nhịp màu nóng, gợi hoạ tiết phương Đông |
| Lapis lazuli | Xanh lam đậm, có đốm vàng | Đi cùng ngọc trong những bảng màu lạnh |
| Pha lê mờ, thạch anh khắc | Trắng sữa, không lấp lánh | Làm nền dịu cho ngọc nhạt màu |
| Men tráng, sơn mài | Đen, đỏ, xanh phẳng | Gặp nhiều trên hộp phấn, hộp đựng thuốc lá đi cùng mảnh ngọc |
Điều đáng để ý là ngọc gần như không bao giờ đứng một mình trong bảng màu Art Deco. Nếu bạn gặp một món chỉ có ngọc và vàng vàng, đường nét mềm, nhiều khả năng nó thuộc một phong cách khác, dù người bán gắn nhãn "Art Deco" cho dễ bán.
Mảnh ngọc chạm cũ trong khung kim loại mới
Nhiều món trang sức Art Deco có ngọc mang dáng chạm Trung Hoa rõ rệt: tấm ngọc chạm hoa mẫu đơn, chạm chim, chạm chữ thọ cách điệu, đĩa ngọc tròn có lỗ giữa. Các tài liệu về trang sức thời kỳ này thường nhắc rằng một phần những mảnh ngọc ấy là đồ chạm sẵn, có khi đã cũ, được nhà buôn mang sang châu Âu rồi thợ kim hoàn đóng vào khung bạch kim mới. Mức độ phổ biến của việc này khác nhau giữa các xưởng, và với từng món cụ thể thì chỉ người nghiên cứu cầm hiện vật mới nói được.
Với người đeo hôm nay, điều thú vị là cách nghĩ ấy rất gần với chuyện làm mới mặt ngọc cũ trong gia đình Việt. Một mảnh ngọc được chạm từ trước, mang hoạ tiết của một nền văn hoá, được đặt vào một khung kim loại theo thẩm mỹ của một thời khác. Thợ Art Deco không chạm lại mảnh ngọc cho hợp ý mình; họ thiết kế khung quanh nó, dùng đường thẳng và màu tương phản để mảnh chạm mềm mại trở nên hiện đại.
Bài học thiết kế rút ra khá rõ: một mảnh ngọc chạm hoa lá đặt trong viền tròn mềm sẽ trông cổ điển, còn đặt trong khung chữ nhật mảnh, thêm hai thanh màu đen hai bên, nó lập tức mang dáng dấp trang trí của những năm 1920. Bạn không cần đúng onyx hay bạch kim; một viền vàng trắng thẳng cạnh và một chút tương phản màu đã đủ gợi tinh thần ấy.
Những kiểu món có ngọc hay gặp trong trang sức Art Deco
Nếu bạn đi bảo tàng, xem sách ảnh hoặc catalogue đấu giá về trang sức thập niên 1920–1930, ngọc thường xuất hiện ở những dạng sau:
- Trâm cài áo dạng thanh ngang hoặc hình khiên, có mảnh ngọc ở tâm, hai đầu là onyx hay kim cương xếp bậc.
- Hoa tai dài thả rủ, đầu trên là chuỗi kim cương nhỏ, đầu dưới là giọt ngọc, vòng ngọc nhỏ hoặc tua hạt ngọc, hợp với tóc ngắn kiểu bob thời ấy.
- Mặt dây dài treo trên dây hạt hoặc dây bạch kim mảnh, đôi khi kèm tua, đeo với váy suông cổ thấp.
- Vòng tay bản dẹt có những ô ngọc chữ nhật xen kẽ ô kim cương, hoặc vòng ngọc tròn có khoá, bản lề bạch kim.
- Nhẫn mặt ngọc hình chữ nhật hay hình bầu dục dẹt, viền kim cương nhỏ và vai nhẫn có bậc.
- Đồ dùng xa xỉ như hộp phấn, hộp thuốc lá, hộp đựng đồ trang điểm cầm tay, mặt trước gắn mảnh ngọc chạm cùng sơn mài và xà cừ.
- Kẹp áo đôi (có thể tách làm hai hoặc ghép làm một trâm), một kiểu món được ưa chuộng cuối thời kỳ này.
Phần lớn những món kể trên là hàng xa xỉ của thời đó, nằm trong tay giới thượng lưu châu Âu và Mỹ. Bên cạnh đó, có rất nhiều trang sức thời trang cùng thời dùng đá giả, thuỷ tinh xanh, nhựa màu ngọc mô phỏng phong cách này. Khi gặp một món "Art Deco ngọc" trên chợ đồ cũ, nhóm hàng thời trang mới là khả năng thường gặp hơn.
Nhìn ra một món mang tinh thần Art Deco thật và một món làm theo kiểu
Việc xác định tuổi và nguồn gốc một món trang sức cũ thuộc về người thẩm định đồ cổ và phòng giám định. Nhưng vài dấu hiệu dưới đây giúp bạn đọc mô tả và hỏi đúng câu khi gặp món được gọi là ngọc Art Deco:
- Kim loại: món xa xỉ thời đó thường dùng bạch kim, đôi khi vàng trắng sớm. Món dùng vàng vàng bóng loáng, bản dày, đường nét bo tròn nhiều khả năng thuộc giai đoạn sau.
- Kiểu cắt kim cương: kim cương cắt kiểu cũ, mặt bàn nhỏ, chóp cao, cùng đá cắt baguette, cắt hình thang. Kim cương cắt tròn hiện đại sáng đều khắp mọi nơi là dấu hiệu nên hỏi thêm.
- Mặt sau món đồ: đồ thời đó thường được hoàn thiện kỹ ở mặt sau, có khi chạm lỗ hoa văn. Mặt sau thô, có dấu đúc khuôn hàng loạt thì nên đặt câu hỏi.
- Ngọc: ngọc trong món cũ hay có vết mòn ở cạnh, vết xước nhỏ của nhiều năm đeo. Ngọc màu xanh quá đều, quá tươi trên một món giá mềm cần được giám định, vì ngọc nhuộm và đá khác nhuộm xanh cũng được dùng từ rất sớm.
- Dấu khắc: dấu hàm lượng, dấu thợ, dấu kiểm định theo quốc gia là manh mối, nhưng dấu có thể được khắc thêm về sau. Đọc dấu chỉ là một phần của việc thẩm định.
Nếu món đồ có giá trị lớn với bạn, hãy coi mô tả "Art Deco" của người bán là lời giới thiệu, còn kết luận để người thẩm định độc lập đưa ra. Chuyện giám định ngọc đã gắn ổ có giới hạn riêng, được bàn kỹ ở các trang chuyên về giám định.
Mượn tinh thần Art Deco cho món ngọc của bạn hôm nay
Bạn không cần sở hữu một món cổ để đeo ngọc theo tinh thần Art Deco. Khi làm lại một mặt ngọc, nhẫn ngọc trong nhà, có thể đi theo các bước dưới đây với thợ:
- Xác định mảnh ngọc có hợp không: tinh thần Art Deco hợp với ngọc có màu lục rõ, mặt phẳng hoặc vồng thấp, dáng chữ nhật, tròn, bầu dục dẹt. Mặt ngọc chạm nổi cao, nhiều chi tiết nhỏ khó đặt vào khung thẳng.
- Chọn kim loại trắng: vàng trắng hoặc bạch kim giữ được cảm giác sạch, lạnh của phong cách. Vàng vàng vẫn dùng được nhưng món đồ sẽ ngả sang vẻ cổ điển ấm hơn.
- Thêm một mảng tương phản: một thanh onyx nhỏ, một đường men đen, hay đơn giản là một viền kim loại đen hoá ở mép, đủ để sắc lục nổi lên mà không cần nhiều đá.
- Giữ đối xứng: đặt mặt ngọc trên trục giữa, các chi tiết hai bên cân nhau. Đây là chỗ làm món đồ trông "Deco" hơn cả.
- Hạn chế đá lấp lánh: một hàng kim cương tấm nhỏ hoặc đá trắng mảnh là đủ; quá nhiều đá sẽ kéo món đồ về phong cách halo hiện đại.
- Xem bản vẽ ở đúng kích thước thật trước khi thợ làm, và hỏi thợ chỗ nào trên khung chịu lực khi đeo hằng ngày, vì khung quá mảnh là điểm yếu của mọi thiết kế theo lối này.
Kết quả không phải một món giả cổ, mà là một món ngọc hôm nay nói bằng ngôn ngữ hình học của một thế kỷ trước. Phần lớn người nhìn sẽ không gọi tên được phong cách, nhưng sẽ thấy món đồ gọn, rõ, khác hẳn kiểu mặt ngọc bọc vàng quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Art Deco kéo dài từ năm nào đến năm nào?
Không có mốc tuyệt đối. Giới nghiên cứu trang sức thường đặt Art Deco khoảng từ đầu thập niên 1920 đến cuối thập niên 1930, đậm nhất quanh triển lãm Paris năm 1925. Một số món mang nét Deco được làm muộn hơn, và nhiều món làm theo phong cách này vẫn được sản xuất đến hôm nay.
Ngọc trong trang sức Art Deco có phải lúc nào cũng là phỉ thuý không?
Không chắc. Thời đó người ta dùng cả jadeite, nephrite, và những đá xanh khác, cùng thuỷ tinh, nhựa màu cho hàng thời trang. Chỉ có giám định mới xác định được loại đá. Mô tả "ngọc" trên một món cũ nên được hiểu là lời người bán, chưa phải kết luận.
Vì sao trang sức Art Deco hay dùng bạch kim thay vì vàng?
Bạch kim bền và cứng hơn vàng ở cùng độ mảnh, cho phép làm khung tinh, chấu nhỏ giữ đá chắc. Màu trắng của nó cũng hợp với kim cương và bảng màu tương phản. Giai đoạn sau, khi bạch kim bị hạn chế dùng trong thời chiến, vàng trắng và vàng vàng phổ biến hơn.
Có nên đeo trâm cài ngọc Art Deco cũ hằng ngày không?
Trâm cũ thường có kim và khoá kiểu xưa, lực giữ yếu hơn khoá an toàn hiện đại. Nếu muốn đeo thường xuyên, bạn nên nhờ thợ kiểm kim, khoá và các chấu giữ ngọc, cân nhắc thêm khoá an toàn, và tránh cài lên vải dày, nơi kim phải chịu lực bẻ nhiều.
Làm lại mặt ngọc của gia đình theo kiểu Art Deco có làm mất giá trị món ngọc không?
Việc thay khung kim loại không làm thay đổi bản thân viên ngọc nếu thợ tháo và gắn cẩn thận. Điều cần cân nhắc là giá trị kỷ niệm của khung cũ. Bạn có thể giữ lại khung cũ, chụp ảnh và ghi lại câu chuyện trước khi đổi sang thiết kế mới.
Onyx đi cạnh ngọc có làm trầy ngọc không?
Onyx là một dạng chalcedony, độ cứng khoảng 6,5 đến 7 theo thang Mohs, gần với phỉ thuý. Trong cùng một món, các viên được giữ cố định nên ít cọ xát. Rủi ro chủ yếu đến từ việc cất chung với trang sức khác trong hộp, chứ không đến từ thiết kế.