Chuỗi ngọc Hutton-Mdivani là một chuỗi gồm 27 hạt phỉ thuý xanh lớn, xếp to dần về giữa, có khoá do nhà kim hoàn Cartier làm, gắn hồng ngọc và kim cương. Chuỗi ngọc là quà cưới mà Barbara Hutton, người thừa kế gia sản chuỗi cửa hàng Woolworth ở Mỹ, nhận từ cha khi kết hôn với hoàng thân Alexis Mdivani năm 1933. Năm 2014, chuỗi được đem ra đấu giá tại Hồng Kông và lập mức kỷ lục cho một món trang sức ngọc phỉ thuý vào thời điểm ấy.
Bài này không bàn giá, không bàn chuyện sưu tầm để đầu tư. Chuỗi Hutton-Mdivani được kể ở đây vì nó là một ví dụ rất rõ về những gì làm nên một chuỗi hạt ngọc đẹp: các hạt đồng màu, đều chất, tỷ lệ to nhỏ được tính, và một chiếc khoá được thiết kế như một phần của món trang sức chứ không chỉ là cái móc. Những điều này hữu ích cả với người đang đeo một chuỗi hạt nhỏ được bà, mẹ để lại.
Câu chuyện của chuỗi ngọc qua những gì được ghi chép
Barbara Hutton (1912–1979) là một trong những phụ nữ giàu có và được báo chí theo dõi nhiều nhất nước Mỹ thế kỷ 20. Báo chí thời đó gọi bà bằng biệt danh "cô bé giàu có tội nghiệp", vì cuộc đời riêng nhiều đổ vỡ dù tài sản lớn. Bà kết hôn nhiều lần; cuộc hôn nhân đầu tiên là với Alexis Mdivani, một người thuộc gia đình quý tộc gốc Gruzia sống lưu vong, vào năm 1933.
Theo những gì các nhà đấu giá và sách trang sức thuật lại, chuỗi ngọc là quà của cha bà, Franklyn Hutton, nhân dịp cưới. Các hạt phỉ thuý được cho là đã được chọn ghép từ một nguồn ngọc rất tốt để đồng màu, và chiếc khoá được đặt làm tại Cartier, gắn hồng ngọc cùng kim cương. Tên gọi Hutton-Mdivani ghép tên hai vợ chồng là cách giới đấu giá gọi chuỗi theo chủ nhân nổi tiếng.
Sau khi rời tay gia đình Hutton, chuỗi qua tay một số người sở hữu và xuất hiện trên sàn đấu giá nhiều lần. Lần được nhắc đến nhiều nhất là năm 2014 tại Hồng Kông, nơi chuỗi ngọc được bán với giá được báo chí khi đó đưa tin là kỷ lục cho trang sức phỉ thuý. Bạn sẽ gặp con số cụ thể trên nhiều trang tin; ở đây không nhắc lại, vì giá của một món độc bản không nói được gì về giá trị món ngọc trong nhà bạn.
Điều gì làm chuỗi ngọc này được coi là xuất sắc
Hai mươi bảy hạt gần như cùng một màu. Với ngọc phỉ thuý, tìm được một hạt to, xanh, trong đã khó; tìm được hàng chục hạt đồng màu đến mức xếp cạnh nhau không lộ hạt lạc tông còn khó hơn nhiều. Thông thường điều đó chỉ có được khi các hạt được mài từ cùng một khối ngọc hoặc từ những khối rất giống nhau.
Độ trong và độ mịn đều nhau. Màu đồng chưa đủ; nếu một hạt trong, một hạt đục, chuỗi sẽ trông lốm đốm khi ánh sáng đi qua. Những mô tả về chuỗi Hutton-Mdivani đều nhấn vào sự đồng đều cả về màu lẫn chất.
Hạt to và xếp to dần về giữa. Kiểu xếp này gọi là chuỗi xếp cỡ (graduated). Hạt lớn nhất nằm ở giữa, ngay dưới hõm cổ, các hạt nhỏ dần về phía khoá. Cách xếp ấy làm chuỗi ôm cổ tự nhiên và dồn điểm nhìn vào chính giữa.
Khoá là một món trang sức nhỏ. Khoá hồng ngọc và kim cương làm điểm đỏ trắng nhỏ đối lập với cả dải xanh. Khi chuỗi được đeo với khoá xoay ra trước hoặc lệch bên, nó trở thành một chi tiết trang trí. Đây là thói quen thiết kế của các nhà kim hoàn lớn thời đó với chuỗi ngọc trai, được áp sang chuỗi ngọc.
Câu chuyện của người sở hữu. Phải thừa nhận rằng tên tuổi chủ nhân làm tăng sự chú ý rất nhiều. Giới đấu giá gọi đó là nguồn gốc sở hữu (provenance). Với người đeo bình thường, phần này không đo được bằng mắt, nhưng nó nhắc rằng câu chuyện của một món ngọc trong gia đình cũng đáng được ghi lại.
Chuỗi xếp cỡ và chuỗi đều hạt: hai lối thiết kế chuỗi ngọc
Chuỗi Hutton-Mdivani là chuỗi xếp cỡ. Phần lớn chuỗi hạt ngọc nhỏ người Việt đang đeo là chuỗi đều hạt. Hai lối này cho cảm giác khác nhau khi đeo.
| Tiêu chí | Chuỗi xếp cỡ (to dần về giữa) | Chuỗi đều hạt |
|---|---|---|
| Cảm giác khi đeo | Trang trọng, cổ điển, điểm nhìn dồn ở giữa | Hiện đại, nhẹ nhàng, đều mắt |
| Yêu cầu khi ghép hạt | Cần đồng màu theo từng cỡ, hạt giữa là quan trọng nhất | Cần đồng màu và đồng cỡ trên toàn chuỗi |
| Đeo với cổ áo | Hợp cổ tròn, cổ thuyền, váy cổ thấp | Hợp nhiều kiểu, cả sơ mi mở cúc |
| Đổi độ dài | Khó, vì bỏ hạt làm lệch nhịp to nhỏ | Dễ hơn, bỏ hoặc thêm vài hạt hai đầu |
| Vị trí khoá | Thường ở sau gáy, có khi xoay ra làm điểm nhấn | Linh hoạt, khoá nhỏ hoặc khoá trang trí |
| Chuỗi ngắn đeo sát cổ | Có thể ngợp nếu hạt giữa quá lớn so với cổ | Thường dễ đeo hơn |
Khi bạn nhận một chuỗi hạt ngọc cũ trong gia đình, nhìn xem nó thuộc lối nào trước khi tính chuyện làm lại. Một chuỗi xếp cỡ bị cắt ngắn tuỳ tiện sẽ mất nhịp; một chuỗi đều hạt thì có thể chia làm hai món mà vẫn đẹp.
Chuỗi hạt ngọc và truyền thống chuỗi một sợi của trang sức phương Tây
Chuỗi Hutton-Mdivani ra đời trong một thời mà chuỗi ngọc trai một sợi là món trang sức biểu tượng của phụ nữ thượng lưu phương Tây. Cách các nhà kim hoàn thời đó làm chuỗi ngọc phỉ thuý gần như đi theo đúng truyền thống chuỗi ngọc trai: hạt tròn, xâu một sợi, thắt nút giữa các hạt, xếp cỡ hoặc đều hạt, và khoá được chăm chút. Nói cách khác, chuỗi ngọc ở đây là sự gặp nhau giữa chất liệu được trọng vọng ở châu Á và khuôn trang sức quen thuộc của châu Âu, Mỹ.
Truyền thống ấy để lại một bộ tên gọi độ dài vẫn được giới kim hoàn dùng đến nay. Chuỗi ôm sát cổ gọi là choker, khoảng 35 đến 40 cm. Chuỗi princess dài khoảng 43 đến 48 cm, nằm ngay dưới xương quai xanh, là độ dài phổ biến nhất. Chuỗi matinee khoảng 50 đến 60 cm rơi xuống trên ngực. Chuỗi opera và chuỗi rope dài hơn nhiều, có thể quấn hai vòng. Con số giữa các nguồn chênh nhau vài phân, nhưng thứ tự thì thống nhất.
Với chuỗi hạt ngọc, độ dài princess và matinee là hai cỡ hay gặp nhất, vì hạt ngọc nặng hơn hạt ngọc trai cùng cỡ: phỉ thuý có tỷ trọng khoảng 3,3, cao hơn ngọc trai. Chuỗi hạt ngọc quá dài sẽ nặng cổ và hay đung đưa va vào nhau. Nếu bạn định xâu lại chuỗi ngọc của gia đình, hãy đo độ dài chuỗi đang có, đeo thử trước gương với cổ áo hay mặc, rồi mới quyết định giữ hay đổi.
Vì sao chuỗi hạt ngọc đẹp lại hiếm hơn một mặt ngọc đẹp
Một mặt ngọc chỉ cần một vùng đẹp trên khối đá. Thợ có thể đặt mặt ngọc vào chỗ màu đẹp nhất, né vết nứt, né vùng đục. Một chuỗi hạt thì cần rất nhiều khối cầu có cùng phẩm chất, và khối cầu là hình dạng tốn đá nhất: để mài ra một hạt tròn đường kính lớn, thợ phải bỏ đi phần đá ở các góc của khối lập phương bao quanh nó.
Thêm vào đó, mỗi hạt còn bị khoan lỗ xuyên tâm. Lỗ khoan phải thẳng, không làm nứt hạt, và phải nằm đúng trục để khi xâu, các hạt quay mặt đều nhau. Một vết nứt nhỏ trong lõi có thể chỉ lộ ra khi khoan, và hạt ấy bị loại. Vì vậy với cùng một chất ngọc, chuỗi hạt lớn đồng màu là thứ khó gom đủ hơn nhiều so với một mặt dây cùng chất.
Hiểu điều này giúp bạn bình tĩnh khi thấy chuỗi hạt ngọc trong nhà có vài hạt lệch tông. Đó là chuyện bình thường của hầu hết chuỗi hạt, kể cả chuỗi tốt. Những chuỗi như Hutton-Mdivani nổi tiếng chính vì chúng là ngoại lệ hiếm hoi. Chuyện đánh giá độ tròn, độ đều, lỗ khoan của chuỗi hạt ở mức kỹ thuật đã có trong các bài chuyên về chế tác ngọc; ở đây chỉ bàn chuyện nhìn và đeo.
Bài học cho người đang đeo một chuỗi hạt ngọc nhỏ
Chuỗi trong nhà bạn có thể khác xa chuỗi đấu giá về kích thước và chất ngọc, nhưng nguyên tắc thiết kế thì giống nhau. Vài điều nên áp dụng:
- Xếp lại hạt theo màu: nếu chuỗi đã cũ và cần xâu lại, nhờ thợ trải hạt ra dưới ánh sáng ban ngày, xếp hạt đậm và hạt nhạt sao cho chuyển màu dần, không để hai hạt khác hẳn nằm cạnh nhau ở chính giữa.
- Đặt hạt đẹp nhất ở giữa: hạt tròn nhất, xanh nhất nên nằm ở vị trí hõm cổ, nơi người đối diện nhìn vào đầu tiên.
- Coi khoá là chi tiết, không chỉ là móc: một chiếc khoá vàng có hoạ tiết, khoá có đá nhỏ, hoặc khoá hình hộp tinh tế có thể nâng cả chuỗi lên. Khoá nên đủ chắc để không mở khi vướng tóc, vướng áo.
- Thắt nút giữa các hạt: chuỗi hạt quý theo lối cổ điển được thắt nút giữa từng hạt, vừa để hạt không cọ vào nhau, vừa để khi đứt dây chỉ rơi một hạt.
- Giữ lại hạt thừa: khi rút ngắn chuỗi, cất những hạt bỏ ra cùng chuỗi, ghi chú rõ. Sau này cần thay hạt vỡ, hạt cùng chuỗi là hạt ghép khớp nhất.
Những việc này không làm chuỗi của bạn đắt hơn, nhưng làm nó trông có chủ ý hơn, giống cách các nhà kim hoàn lớn đối xử với chuỗi hạt của khách hàng.
Đọc tin về đấu giá ngọc một cách tỉnh táo
Tin về chuỗi ngọc đấu giá kỷ lục xuất hiện định kỳ và thường bị dùng để quảng cáo kiểu "ngọc càng để càng lên giá". Khi đọc những tin này, nên nhớ:
- Mức giá đấu giá là giá của một món độc bản, trong một phiên cụ thể, với những người mua cụ thể. Nó không phải giá thị trường của "ngọc phỉ thuý nói chung".
- Giá trên sàn đấu giá có thể đã gồm phí người mua, tuỳ cách mỗi trang tin ghi; hai con số về cùng một lô có khi lệch nhau vì lý do này.
- Món nổi tiếng có tên tuổi chủ nhân, có lịch sử sở hữu rõ, có giấy giám định của phòng thí nghiệm uy tín. Món ngọc trong nhà bạn thường không có các yếu tố ấy.
- Người bán ngọc lấy tin đấu giá để chứng minh "ngọc là tài sản" đang dùng một trường hợp ngoại lệ làm lý lẽ chung. Đây không phải lý do để mua ngọc với mục đích sinh lời.
- Những chuyện thu mua, định giá, bán lại ngọc thuộc chuyên đề mua bán thu đổi; ở góc người đeo, giá trị của một món ngọc là việc bạn đeo nó thường xuyên và thấy vui.
Chuỗi Hutton-Mdivani đáng nhớ không vì con số, mà vì nó cho thấy một món ngọc được thiết kế cẩn thận ở mọi chi tiết, từ cách chọn hạt đến chiếc khoá, có thể sống qua gần một thế kỷ mà vẫn được người ta chú ý.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi ngọc Hutton-Mdivani có bao nhiêu hạt?
Theo mô tả của nhà đấu giá và các sách trang sức, chuỗi gồm 27 hạt phỉ thuý xếp to dần về giữa. Kích thước từng hạt được ghi trong catalogue đấu giá; nếu bạn cần con số chính xác để nghiên cứu, nên đọc trực tiếp tài liệu của nhà đấu giá thay vì trang tin tóm tắt.
Khoá của chuỗi ngọc Hutton-Mdivani làm bằng gì?
Khoá được mô tả là do Cartier làm, gắn hồng ngọc và kim cương. Khoá có màu đỏ trắng tương phản với dải hạt xanh, là một ví dụ thường được nhắc về việc xem khoá như một phần của thiết kế chuỗi.
Chuỗi hạt ngọc trong nhà có vài hạt lệch màu thì có phải hàng kém không?
Không nhất thiết. Ghép được nhiều hạt đồng màu là rất khó, nên phần lớn chuỗi hạt ngọc, kể cả hàng tốt, có độ lệch nhất định. Điều cần xem là hạt có phải ngọc tự nhiên chưa xử lý hay không, và việc đó thuộc về giám định chứ không đọc được qua độ lệch màu.
Có nên xoay khoá chuỗi ngọc ra phía trước như người xưa không?
Được, nếu khoá đẹp và chắc. Một số người cố ý xoay khoá lệch sang bên cổ để làm điểm nhấn. Lưu ý khoá khi đeo phía trước dễ va vào mặt bàn, cạnh cửa hơn, nên khoá phải có chốt an toàn.
Chuỗi xếp cỡ có thể chuyển thành chuỗi đều hạt không?
Có thể bằng cách tách các hạt cùng cỡ ra làm những món khác nhau, chẳng hạn hạt lớn làm một chuỗi ngắn, hạt nhỏ làm lắc tay. Việc này phá vỡ chuỗi gốc, nên với chuỗi có giá trị kỷ niệm, hãy chụp ảnh, đo và ghi thứ tự hạt trước khi làm.
Có thể xem chuỗi ngọc Hutton-Mdivani ở đâu?
Chuỗi thuộc sở hữu tư nhân sau các lần đấu giá, nên không có nơi trưng bày cố định công khai. Ảnh và mô tả chi tiết thường có trong catalogue các phiên đấu giá và sách về lịch sử trang sức thế kỷ 20.