Với người lớn tuổi, một mặt ngọc dễ đeo thường có ba đặc điểm: mặt không quá nặng để không mỏi cổ, dây đủ dài hoặc khoá đủ to để tự đeo, tự tháo được mà không cần con cháu giúp, và chất liệu dây êm với làn da đã mỏng, dễ kích ứng hơn thời trẻ. Nhiều món ngọc đẹp được tặng cho ông bà rồi nằm trong hộp chỉ vì chiếc khoá vòng lò xo bé xíu mà đôi tay không còn cài nổi.
Bài này dành cho cả người lớn tuổi tự chọn trang sức lẫn con cháu muốn tặng hoặc chỉnh lại món ngọc cho cha mẹ, ông bà. Bài đi qua các khó khăn hay gặp, cách chọn dây và khoá cho tay yếu, mắt kém, chuyện cân nặng của mặt ngọc, da cổ, những lần đi khám bệnh, và một quy trình nhỏ khi trao tặng để món quà được dùng thật chứ không chỉ để cất.
Người lớn tuổi cần gì khác ở một sợi dây đeo mặt ngọc
Đôi tay kém linh hoạt. Viêm khớp ngón tay, run tay, móng tay dày khiến những thao tác cần đầu ngón như kéo lẫy khoá vòng lò xo trở nên khó. Việc vòng hai tay ra sau gáy để cài khoá cũng có thể gây đau vai với người bị đau khớp vai.
Mắt nhìn gần kém. Khoá nhỏ, cùng màu với dây, nằm sau gáy là thứ người có tuổi gần như phải làm hoàn toàn bằng cảm giác. Khoen mòn, dây xơ cũng khó được phát hiện nếu mắt không còn tinh.
Cổ, vai, gáy hay mỏi. Một mặt ngọc nặng treo cả ngày tạo lực kéo nhỏ nhưng đều lên gáy. Người trẻ có khi không để ý, còn người có bệnh cột sống cổ hay thoái hoá có thể thấy khó chịu sau vài giờ.
Da mỏng, khô và nhạy. Da người lớn tuổi mỏng hơn, khô hơn, dễ trầy và đôi khi dễ kích ứng hơn. Dây mắt nhỏ có thể kẹp vào lông tơ, tóc gáy; dây sợi thô có thể cọ đỏ.
Thói quen đeo liền. Nhiều ông bà đeo mặt ngọc cả ngày lẫn đêm, quanh năm, không tháo cả khi tắm. Điều này không sai, nhưng nghĩa là dây và khoen phải bền, và cần có người định kỳ kiểm giúp.
Chọn dây và khoá cho tay yếu, mắt kém
Không có giải pháp nào hoàn hảo cho mọi người. Bảng dưới gợi ý các phương án, kèm điểm cần đánh đổi, để bạn chọn theo tình trạng thật của người đeo.
| Phương án | Vì sao dễ dùng | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Dây đủ dài để đeo qua đầu, không cần mở khoá | Không phải thao tác khoá sau gáy | Dây thường từ 60 cm trở lên, mặt nằm thấp; có thể vướng khi cởi áo |
| Khoá càng cua cỡ to | Lẫy lớn, dễ bấm bằng ngón cái | Vẫn cần vòng tay ra sau gáy |
| Khoá nam châm có móc an toàn phụ | Tự hút vào nhau, không cần nhìn | Nam châm đơn có thể bung khi bị kéo; người dùng máy tạo nhịp tim nên hỏi bác sĩ về vật có nam châm đeo sát ngực |
| Dây sợi tết nút trượt cỡ to | Kéo ra kéo vào để đeo qua đầu, chỉnh độ dài dễ | Dây sợi cần thay định kỳ, cần người kiểm giúp |
| Xoay khoá ra trước cổ khi cài, rồi mới vòng về sau | Cài khoá trước mặt, nhìn thấy được | Chỉ dùng được với dây đủ dài để xoay |
| Khoá có màu hoặc chi tiết khác với dây | Tìm khoá bằng mắt và tay nhanh hơn | Ít tiệm có sẵn, có thể phải đặt riêng |
Trước khi mua, cách đáng tin nhất là để chính người đeo tự cài và tháo khoá vài lần ngay tại quầy, không ai giúp. Người bán có thể cài trong một giây, nhưng điều đó không nói gì về chuyện ông bà có tự làm được ở nhà hay không.
Mặt ngọc nặng bao nhiêu là vừa cho người có tuổi
Không có con số chuẩn, vì cổ mỗi người chịu khác nhau. Nhưng có thể ước cân nặng của một mặt ngọc trước khi mua: phỉ thuý có tỷ trọng khoảng 3,3, tức mỗi centimét khối ngọc nặng khoảng 3,3 gam. Một mặt hình lá dài 4 cm, rộng 2,5 cm, dày trung bình 0,6 cm có thể tích chừng 4 đến 5 centimét khối nếu tính trừ phần cong, tức nặng khoảng 13 đến 16 gam, chưa tính khoen và dây. Đây là ví dụ giả định để hình dung, mặt chạm thủng sẽ nhẹ hơn, mặt khối đặc sẽ nặng hơn.
Với người lớn tuổi hay mỏi gáy, mặt nhỏ và vừa, nặng dưới khoảng mười gam, thường dễ chịu khi đeo cả ngày. Mặt to hơn có thể dành cho những dịp ra ngoài, đeo vài giờ rồi tháo. Nếu người đeo có bệnh lý cột sống cổ đang điều trị, nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu xem có cần hạn chế vật đeo cổ không.
Cũng nên nghĩ tới dây. Dây vàng dày bản chịu được mặt nặng nhưng bản thân nó cũng nặng. Có khi đổi từ dây kim loại dày sang dây sợi tết tay đã giảm đáng kể tổng trọng lượng trên cổ mà mặt ngọc vẫn an toàn.
Da cổ mỏng và chuyện kích ứng
Da ở cổ người lớn tuổi có nhiều nếp nhăn hơn, mồ hôi và bụi đọng ở nếp nhăn dưới sợi dây lâu ngày có thể gây ngứa, đỏ. Đây thường không phải dị ứng mà là kích ứng do ẩm và bẩn. Lau dây, lau mặt ngọc bằng khăn ẩm mỗi tối, lau khô vùng da cổ sau khi tắm trước khi đeo lại là cách đơn giản để giảm tình trạng này.
Dị ứng kim loại thì khác: thường do niken có trong một số hợp kim vàng trắng, bạc xi hoặc khoá, khoen kim loại nền rẻ. Biểu hiện là ngứa, đỏ, có khi nổi mụn nước đúng chỗ kim loại chạm da, lặp lại mỗi khi đeo. Nếu thấy như vậy, nên tháo món đồ và đưa người đeo đi khám da liễu để được chẩn đoán đúng, thay vì tự đổi hết món này đến món khác. Chuyện chọn kim loại cho người dị ứng được bàn kỹ ở danh mục kim loại đi với ngọc.
Dây mắt rất nhỏ như dây xích Ý mảnh, dây bi có thể kẹp lông tơ và tóc gáy, gây đau nhói khi xoay đầu. Người có tóc gáy dài hoặc da cổ nhạy có thể dễ chịu hơn với dây hộp mặt nhẵn, dây dẹt hoặc dây sợi trơn.
Đi khám bệnh, nằm viện và những lúc cần tháo
Khi đi chụp X-quang ngực, chụp cắt lớp, chụp cộng hưởng từ hay làm một số thủ thuật, nhân viên y tế thường yêu cầu tháo trang sức ở vùng cổ, ngực. Người lớn tuổi đi khám một mình có thể lúng túng khi phải tháo một chiếc khoá nhỏ trong phòng chụp, và rủi ro bỏ quên mặt ngọc ở khay đựng đồ là có thật. Nếu biết trước sẽ chụp chiếu, cách gọn nhất là để mặt ngọc ở nhà, hoặc để người nhà đi cùng giữ hộ.
Khi nằm viện, đặc biệt là khi phải phẫu thuật, trang sức thường phải tháo ra. Bệnh viện đông người, giường bệnh thay đổi, đồ cá nhân dễ thất lạc. Gia đình nên chủ động mang mặt ngọc về nhà cất, chụp ảnh và ghi lại khi nhận từ tay người bệnh.
Mọi yêu cầu tháo hay giữ trang sức trong cơ sở y tế đều nên làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế tại chỗ, vì họ biết loại chụp, loại thủ thuật cụ thể cần gì.
Khi người đeo hay quên hoặc cần người chăm sóc
Ở tuổi cao, không ít người bắt đầu hay quên: quên đã tháo mặt ngọc để ở đâu, quên mình đang đeo khi đi tắm biển, hoặc tháo ra gói vào khăn tay rồi bỏ lẫn vào túi đồ giặt. Với những gia đình như vậy, cách giữ món ngọc an toàn không nằm ở dây hay khoá mà ở thói quen chung của cả nhà.
Một cách nhiều nhà làm là quy ước một chỗ cố định duy nhất cho mặt ngọc khi không đeo, như một chiếc hộp nhỏ đặt cạnh gương hay cạnh bàn thờ, và cả nhà đều biết chỗ đó. Người chăm sóc chính, có thể là con cháu hoặc người giúp việc, nên được nói rõ món ngọc là đồ quý, cần để vào hộp khi ông bà tháo ra, không để trên bồn rửa hay trong túi áo đưa đi giặt.
Với người đã có dấu hiệu sa sút trí nhớ rõ, gia đình có thể cân nhắc chuyển sang đeo một món ngọc nhỏ, dây sợi đơn giản, giá trị vừa phải, còn món quý thì con cháu giữ hộ và mang ra đeo vào những dịp có cả nhà. Đây là quyết định tế nhị, nên bàn với chính người đeo khi họ còn quyết định được, tôn trọng mong muốn của họ, chứ không âm thầm lấy đi một món đồ họ gắn bó.
Cuối cùng, người chăm sóc nên tập thói quen liếc qua cổ ông bà khi giúp tắm rửa, thay áo: vết đỏ dưới dây, dây xoắn chặt, khoen mòn đều là thứ người chăm sóc thấy dễ hơn người đeo.
Khi tặng mặt ngọc cho cha mẹ, ông bà: chuẩn bị để món quà được dùng thật
Một món ngọc được trao kèm vài bước chuẩn bị nhỏ thường được đeo hằng ngày; món ngọc trao trong hộp kín thường được cất kỹ đến mức không ai nhớ.
- Hỏi khéo trước về thói quen: người nhận có hay đeo dây cổ không, có đau vai gáy, đau khớp tay không, có hay đi bơi, đi tập dưỡng sinh không.
- Chọn mặt nhỏ hoặc vừa, dây và khoá theo bảng ở trên. Nếu có thể, đưa người nhận cùng đi chọn để tự thử khoá.
- Khi trao, đeo giúp lần đầu, rồi để người nhận tự tháo và tự đeo lại một lần trước mặt bạn. Nếu chưa được, đổi khoá ngay trong tuần đó.
- Chụp ảnh mặt ngọc mặt trước, mặt sau, soi xuyên sáng, lưu lại cùng hoá đơn, giấy giám định nếu có. Đưa cho người nhận một bản và giữ một bản.
- Nhắc nhẹ những lúc nên tháo: đi bơi, làm việc nặng, đi chụp chiếu. Nói như chuyện chăm món đồ, không như lời dặn dò nặng nề.
- Hẹn một dịp định kỳ, ví dụ mỗi lần về thăm, để xem lại khoá, khoen và dây giúp ông bà.
Nếu mặt ngọc là món gia truyền đang được chuyển từ ông bà sang con cháu, chuyện ghi lại câu chuyện của món đồ và làm mới nó thuộc danh mục làm mới trang sức ngọc cũ. Ở đây chỉ cần nhớ: món đồ cho người lớn tuổi đeo phải dễ dùng trước, đẹp sau.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà đeo mặt ngọc cả ngày lẫn đêm có sao không?
Với người lớn khoẻ mạnh, đeo liền không có hại gì về ngọc. Điều cần là dây và khoen bền, mặt không quá nặng, và có người định kỳ kiểm giúp vì mắt người lớn tuổi khó thấy khoen mòn, dây xơ. Nếu ông bà thấy mỏi gáy hay ngứa cổ, nên tháo khi ngủ.
Khoá nam châm có an toàn cho người lớn tuổi không?
Khoá nam châm rất dễ dùng nhưng có thể bung khi dây bị kéo, nên chọn loại có móc phụ. Người đang dùng máy tạo nhịp tim hoặc thiết bị cấy ghép nên hỏi bác sĩ về việc đeo vật có nam châm sát ngực trong thời gian dài.
Mặt ngọc nặng có làm đau cổ không?
Mặt ngọc vài chục gam cộng dây có thể gây mỏi với người có bệnh cột sống cổ hay đeo lâu. Người khoẻ có thể không cảm thấy. Nếu người đeo phàn nàn mỏi gáy, thử mặt nhẹ hơn hoặc dây sợi nhẹ hơn, và hỏi bác sĩ nếu đang điều trị bệnh cột sống.
Có nên đeo mặt ngọc khi đi tập dưỡng sinh, đi bộ buổi sáng?
Đi bộ, tập dưỡng sinh nhẹ thường đeo được, nên đeo trong áo để mặt không đung đưa. Các bài có cúi gập nhiều hoặc nằm sấp thì tháo ra cho thoải mái. Nếu tập nơi đông người, đeo trong áo cũng giảm nguy cơ bị giật.
Mặt ngọc của mẹ bị ngứa cổ thì có phải do ngọc không?
Ngọc tự nhiên hiếm khi là nguyên nhân. Thường là do mồ hôi, bụi đọng dưới dây, hoặc kim loại của dây, khoá, khoen có niken. Lau sạch, giữ khô vùng cổ trước; nếu ngứa đỏ vẫn lặp lại đúng chỗ kim loại chạm, nên đi khám da liễu.
Tặng mặt ngọc cho bà nên kèm dây vàng hay dây sợi?
Tuỳ thói quen của bà. Dây vàng có khoá càng cua to bền lâu và ít phải thay. Dây sợi tết nút trượt đeo qua đầu dễ hơn, nhẹ hơn nhưng cần thay định kỳ. Có thể tặng kèm cả hai để bà đổi theo dịp.