Phần lớn các lần rơi mặt ngọc đến từ bốn chỗ: khoá dây bung, khoen mòn hoặc hở, mắt dây mòn ở đáy chữ V, và dây sợi xơ ở lỗ xỏ. Cả bốn đều có dấu hiệu báo trước nếu bạn kiểm định kỳ. Khi lỡ rơi, việc đầu tiên là đứng yên, không bước, rồi tìm theo hướng có hệ thống; tìm được rồi thì soi kỹ vết nứt trước khi đeo lại.
Phỉ thuý là loại đá dai, nhiều mặt ngọc rơi từ độ cao ngang ngực xuống sàn gỗ hay nền đất mà không sao. Nhưng rơi lên nền gạch men, bậc đá, mép bàn kính thì có thể mẻ cạnh hoặc nứt. Bài này nói về chuyện phòng ngừa trước, rồi tới những việc nên làm trong vài phút đầu sau khi rơi, cách kiểm tra mặt ngọc, và khi mặt ngọc rơi mất ở ngoài đường.
Mặt ngọc thường rơi vì đâu
Khoá bung. Khoá vòng lò xo mảnh, lò xo yếu sau thời gian dài, hoặc khoá cài chưa ăn khớp hẳn. Khoá bung là kiểu rơi phổ biến nhất với dây kim loại mảnh, và hay xảy ra khi bạn cởi áo chui đầu, quàng khăn hay đeo ba lô.
Khoen mòn hoặc khoen hở. Như đã nói ở bài về khoen, kim loại khoen mòn dần vì cọ vào mép lỗ xỏ ngọc cứng hơn nó. Khoen tròn có khe hở thì khe có thể toác dần. Mặt ngọc rơi trong khi dây vẫn nguyên trên cổ là dấu hiệu chắc chắn của khoen.
Mắt dây mòn ở đáy chữ V. Mặt ngọc nặng treo lâu trên dây mảnh làm vài mắt ở đáy mòn mỏng. Khi đứt, thường đứt đúng chỗ đó.
Dây sợi xơ ở lỗ xỏ. Dây tết tay mòn từ trong lỗ xỏ ra, chỗ khó nhìn nhất. Khi đứt, sợi thường đứt sát mép lỗ.
Bị giật, bị vướng. Trẻ nhỏ nắm, dây vướng vào khoá túi xách, tay nắm cửa xe, quai mũ bảo hiểm. Lực giật đột ngột thường làm hỏng điểm yếu nhất trong bốn điểm trên.
Khoá dây: loại nào giữ mặt ngọc chắc
Khoá là bộ phận duy nhất của dây được thiết kế để mở ra, nên cũng là bộ phận dễ mở ngoài ý muốn nhất. Bảng dưới so các kiểu khoá hay gặp dưới góc người đeo mặt ngọc.
| Kiểu khoá | Độ chắc | Dễ thao tác | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Khoá vòng lò xo nhỏ | Trung bình | Khó với người lớn tuổi, móng dài | Phổ biến trên dây mảnh; lò xo yếu dần theo năm |
| Khoá càng cua (tôm hùm) | Khá đến tốt | Dễ hơn, nhất là cỡ to | Lựa chọn hợp lý cho đa số mặt ngọc đeo hằng ngày |
| Khoá hộp có chốt an toàn | Tốt | Trung bình | Hay gặp trên dây chuyền giá trị; chốt phụ giữ khi khoá chính bung |
| Khoá vặn ren | Tốt nếu vặn chặt | Trung bình | Có thể tự lỏng ra sau thời gian đeo, cần kiểm |
| Khoá nam châm | Thấp với mặt nặng | Rất dễ | Tiện cho người tay yếu nhưng có thể bung khi bị kéo; nên kèm khoá phụ |
| Móc chữ S, móc câu đơn giản | Thấp | Dễ | Dễ tuột khi dây trùng, không hợp mặt ngọc giá trị |
| Nút trượt dây sợi | Khá | Dễ | Không bung đột ngột, nhưng có thể trôi dài dần |
Với mặt ngọc giá trị, nhiều người chọn khoá càng cua cỡ vừa hoặc khoá hộp có chốt an toàn. Người lớn tuổi hoặc tay yếu thường cần khoá to, dễ thấy; nếu dùng khoá nam châm cho tiện, nên kèm một móc an toàn hoặc chọn dây đủ dài để đeo qua đầu mà không cần mở khoá.
Thói quen nhỏ giữ dây không đứt
Không có dây nào không bao giờ đứt. Nhưng những thói quen dưới đây giảm đáng kể khả năng đứt vào lúc không ngờ.
- Mỗi tháng kiểm khoá, khoen và đoạn dây ở đáy chữ V một lần, dưới đèn sáng, có kính lúp càng tốt.
- Xoay khoá về sau gáy mỗi khi nó trôi ra trước. Khoá trôi ra trước thường là dấu hiệu mặt ngọc nặng kéo dây, và khoá ở trước dễ bị vướng tay hơn.
- Tháo dây trước khi cởi áo chui đầu, mặc áo len, đội mũ, quàng khăn.
- Khi bế trẻ nhỏ, đeo mặt ngọc vào trong áo hoặc tháo ra.
- Khi thấy khoá cài lỏng, khó khớp, hay tự bung một lần, sửa hoặc thay ngay, đừng chờ lần thứ hai.
- Thay dây sợi khi thấy đoạn trong lỗ xỏ đổi màu, xơ, mỏng, không đợi đến lúc đứt.
- Với mặt ngọc giá trị cao, cân nhắc dây có thêm chốt an toàn hoặc khoá đôi.
Nếu dây đứt nhiều lần ở cùng một chỗ, vấn đề có thể không phải dây yếu mà là sự không cân xứng giữa mặt và dây, hoặc mép lỗ xỏ có điểm sắc. Mang cả mặt và dây đến tiệm để thợ xem tổng thể.
Khi vừa nghe tiếng rơi: việc làm trong vài phút đầu
Phản xạ tự nhiên là cúi xuống, quay người tìm ngay. Nhưng bước chân vội là thứ hay làm mặt ngọc bị đá văng đi xa hơn hoặc bị giẫm lên.
- Đứng yên tại chỗ. Nhìn xuống chân mình trước, rồi nhìn quanh trong bán kính một sải tay.
- Nếu có người đi cùng, nhờ họ cũng đứng yên. Trong nhà có trẻ nhỏ, thú cưng thì giữ chúng lại, vì trẻ có thể nhặt và cho vào miệng.
- Bật đèn pin điện thoại, cầm thấp sát mặt sàn và chiếu xiên. Ánh sáng xiên làm vật nhỏ đổ bóng dài và mặt ngọc bóng loáng phản sáng, dễ thấy hơn chiếu thẳng từ trên xuống.
- Tìm theo hình xoắn ốc từ chỗ đứng ra ngoài. Mặt ngọc rơi xuống sàn cứng thường nảy và lăn về phía khe, gầm tủ, chân tường.
- Kiểm các chỗ vật nhỏ hay lọt vào: trong áo, trong túi, nếp quần, giày dép, gầm ghế, ống thoát nước nếu ở nhà tắm.
- Tìm thấy rồi thì nhặt lên cầm trong lòng bàn tay, đừng đeo lại ngay. Tìm cả phần dây, khoen, khoá để biết chỗ nào hỏng.
Nếu mặt ngọc rơi trong nhà tắm và có khả năng lọt xuống ống thoát, đừng xả nước. Lấy nắp ống ra và kiểm phần cổ ống bằng đèn; nhiều ống thoát có đoạn uốn giữ được vật nặng nhỏ ở lại.
Mặt ngọc rơi xuống nền cứng: kiểm tra trước khi đeo lại
Đặt mặt ngọc lên một tấm khăn sáng màu, dưới đèn đủ sáng. Đầu tiên nhìn mép và các chi tiết nhô ra: đầu lá, đuôi cá, góc cạnh. Mẻ thường xuất hiện ở đó như một vết lõm nhỏ có bề mặt sần, khác hẳn với độ bóng xung quanh. Dùng đầu ngón tay vuốt nhẹ dọc mép; mẻ mới thường có cảm giác hơi sắc.
Sau đó soi xuyên sáng bằng đèn pin điện thoại, chiếu từ phía sau hoặc từ cạnh mặt ngọc. Vết nứt mới thường hiện ra như một đường mảnh phản sáng, cắt ngang qua các vân màu chứ không chạy theo chúng, và nếu nghiêng mặt ngọc thì đường đó loé sáng ở một góc nhất định. Vân bông, vân đá tự nhiên thì mềm, loang, nằm sẵn trong ngọc từ trước. Nếu bạn đã có ảnh chụp mặt ngọc từ trước khi rơi, so ảnh sẽ dễ phân biệt hơn nhiều.
Đừng thử độ chắc bằng cách gõ, bẻ hay nhúng vào nước nóng lạnh. Nếu nghi có vết nứt mới, tạm thời không đeo mặt ngọc trên dây, cất vào hộp có lót mềm và nhờ tiệm có kinh nghiệm với ngọc xem bằng kính lúp và đèn chuyên dùng. Một vết nứt nhỏ chưa chắc làm mặt ngọc vỡ, nhưng tiếp tục treo, đung đưa và va chạm thì vết nứt có thể lan.
Cuối cùng, kiểm cả lỗ xỏ và chỗ khoen. Mặt ngọc rơi khi khoen còn dính thì khoen có thể bị bẻ cong, ép vào mép lỗ xỏ. Thay khoen mới và để thợ xem mép lỗ trước khi đeo tiếp.
Sau khi tìm lại được: sửa đúng chỗ hỏng rồi mới đeo
Mặt ngọc đã rơi một lần cho bạn một thông tin quý: điểm yếu nhất của bộ dây nằm ở đâu. Trước khi đeo lại, xác định chính xác chỗ hỏng. Khoá bung mà dây nguyên thì là khoá. Dây còn trên cổ mà mặt rơi thì là khoen. Dây đứt ở đáy chữ V là mắt mòn. Dây sợi đứt sát mép lỗ là sợi mòn hoặc mép lỗ sắc.
Sửa đúng chỗ đó và cân nhắc nâng cấp luôn. Khoá vòng lò xo đã bung thì đổi sang khoá càng cua cỡ vừa. Khoen đã mòn thì thay bằng khoen dày hơn một cỡ hoặc khoen hàn kín. Dây mảnh đã mòn mắt thì đổi dây dày hơn hoặc kiểu dây chịu lực tốt hơn. Dây sợi đứt thì thay sợi mới, và nhờ thợ xem mép lỗ xỏ có cần mài tròn nhẹ hay không.
Đừng chọn cách sửa tạm như buộc nút ở chỗ dây đứt, bóp khép khoen bằng kìm ở nhà, hay dán keo khoá. Những cách đó khiến bộ dây trông như đã ổn trong khi điểm yếu vẫn còn, thậm chí yếu hơn. Lần rơi thứ hai thường đến nhanh hơn lần đầu.
Nếu mặt ngọc có dấu hiệu mẻ hay nứt, việc sửa dây là thứ yếu. Ưu tiên để thợ xem tình trạng ngọc và tư vấn: có thể chỉ cần đánh bóng lại mép mẻ, có thể cần bọc viền để giữ, có thể nên chuyển sang kiểu đeo ít va chạm hơn. Các kỹ thuật bọc vàng, bọc viền cho ngọc là việc của thợ chế tác, bạn chỉ cần mô tả rõ cách mình định đeo để họ chọn phương án phù hợp.
Rơi mất ở bên ngoài: dò lại và chuẩn bị để nhận lại
Nếu phát hiện mất mặt ngọc khi đã ra khỏi nhà, hãy nhớ lại lần cuối cùng chắc chắn thấy nó trên cổ, rồi liệt kê những nơi đã đi qua từ đó. Những chỗ đáng kiểm trước là nơi bạn đã cởi áo khoác, đội hay tháo mũ bảo hiểm, cúi xuống buộc dây giày, bế con, hay ngồi xe dịch vụ. Gọi cho các nơi đó sớm, vì người dọn dẹp hay nhặt được đồ thường bàn giao trong ngày.
Ở trung tâm thương mại, nhà ga, sân bay, khách sạn, nhà hàng, hãy hỏi bộ phận giữ đồ thất lạc và để lại thông tin liên hệ. Với hãng xe công nghệ, tìm mục báo quên đồ trong ứng dụng. Nếu món đồ có giá trị lớn, bạn có thể trình báo với công an cấp xã nơi nghi đã mất; giấy trình báo cũng có ích nếu sau này có người mang mặt ngọc đi bán ở tiệm và tiệm cần xác minh.
Để có thể nhận lại, bạn cần mô tả được món đồ thật cụ thể. Mỗi mặt ngọc tự nhiên là duy nhất về vân, màu và những khuyết điểm nhỏ, nên ảnh chụp kỹ từ trước là bằng chứng tốt nhất. Nếu chưa từng chụp, đây là việc nên làm ngay cho các món ngọc còn lại trong nhà: ảnh mặt trước, mặt sau, ảnh soi xuyên sáng, ảnh cạnh thước đo, kèm giấy giám định nếu có. Cách lập hồ sơ nhận dạng chi tiết hơn được các trang chuyên về giám định ngọc hướng dẫn kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Mặt ngọc rơi từ ngang ngực xuống có dễ vỡ không?
Phỉ thuý dai nên rơi xuống sàn gỗ, thảm, đất thường không sao. Rơi lên gạch men, đá, bậc cầu thang thì có thể mẻ cạnh hoặc nứt, nhất là với mặt mỏng, chạm thủng nhiều chi tiết. Dù trông nguyên vẹn, vẫn nên soi kỹ trước khi đeo lại.
Khoá nam châm có đủ chắc cho mặt ngọc không?
Với mặt nhỏ, nhẹ và người ít vận động mạnh thì dùng được. Với mặt nặng hoặc khi hay bị vướng kéo, khoá nam châm có thể bung. Nếu cần khoá dễ thao tác cho người tay yếu, nên chọn loại có thêm móc phụ an toàn.
Dây đứt rồi có nên hàn lại không?
Dây kim loại đứt ở một mắt thường hàn lại được. Nhưng nếu dây đứt vì mòn ở đáy chữ V, các mắt xung quanh cũng đã mỏng; hàn một mắt rồi đeo tiếp với cùng mặt nặng thì dây sẽ đứt ở mắt bên cạnh. Lúc đó nên đổi dây dày hơn.
Làm sao biết vết trên mặt ngọc là nứt mới hay vân cũ?
Vết nứt mới thường là đường mảnh, cắt ngang vân màu, loé sáng khi nghiêng dưới đèn và có thể cảm thấy được ở mép. Vân tự nhiên mềm, loang và nằm theo cấu trúc ngọc. So với ảnh cũ là cách chắc nhất; không chắc thì nhờ tiệm có kinh nghiệm xem.
Có nên mua bảo hiểm cho mặt ngọc giá trị không?
Đây là quyết định cá nhân. Nếu muốn, bạn nên đọc kỹ điều khoản về mất, rơi vỡ, và những giấy tờ cần có như hoá đơn, giấy giám định, ảnh chụp. Dù có bảo hiểm hay không, hồ sơ ảnh và giấy tờ vẫn là thứ đáng chuẩn bị.
Trẻ nhỏ nhặt được mặt ngọc rơi thì nguy hiểm gì?
Mặt ngọc nhỏ, hạt chặn, khoen và khoá đều là vật nhỏ trẻ có thể cho vào miệng, gây hóc hoặc nuốt. Khi làm rơi trang sức trong nhà có trẻ, hãy giữ trẻ lại và tìm cho đủ mọi mảnh. Nếu nghi trẻ đã nuốt hay hóc, đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay.