Khoen treo (nhiều tiệm gọi là móc treo) là mảnh kim loại nối mặt ngọc với sợi dây. Khoen vừa phải có lòng đủ rộng để dây luồn qua và trượt nhẹ, đủ dày để không mòn đứt sau vài năm, và gắn vào mặt ngọc theo cách không bẻ ép vào mép lỗ xỏ. Phần lớn các vụ rơi mặt ngọc mà người đeo kể lại không bắt đầu từ dây đứt, mà từ một chiếc khoen mỏng đã mòn vẹt hoặc một khe khoen bị hở dần.
Bài này giới thiệu các kiểu khoen hay gặp trên mặt ngọc phỉ thuý, cách chọn khoen hợp với lỗ xỏ và với sợi dây bạn định đeo, chuyện kim loại khoen mòn thế nào khi cọ vào ngọc, và những dấu hiệu cho thấy đã tới lúc thay. Kỹ thuật làm ổ, bọc viền cho ngọc là chuyện của thợ chế tác, bài chỉ nhắc ở mức người đeo cần biết.
Vì sao chiếc khoen nhỏ lại quan trọng
Khi bạn đeo, toàn bộ sức nặng của mặt ngọc dồn vào một điểm: chỗ khoen tì lên sợi dây và chỗ khoen tì vào mép lỗ xỏ. Mỗi bước đi, mỗi lần cúi người, mặt ngọc đung đưa và khoen trượt qua lại trên hai điểm đó. Sau hàng nghìn lần, kim loại ở mặt trong khoen mòn dần thành một rãnh. Đây là quá trình chậm, không ai nhìn thấy trong một tuần, nhưng sau vài năm đeo liền thì rất rõ.
Một điều nhiều người không để ý là ngọc phỉ thuý cứng hơn vàng và bạc rất nhiều. Phỉ thuý có độ cứng khoảng 6,5 đến 7 trên thang Mohs, trong khi vàng và bạc trang sức thường chỉ khoảng 2,5 đến 4 tuỳ hợp kim. Nghĩa là ở chỗ khoen cọ vào mép lỗ xỏ, kim loại là bên chịu mòn, còn ngọc gần như không suy suyển. Mép lỗ xỏ của ngọc giống như một chiếc giũa rất mịn, ngày ngày mài vào khoen.
Vì vậy khoen là chi tiết tiêu hao, giống như má phanh của xe: nó được thiết kế để mòn thay cho phần quan trọng hơn. Người đeo không cần lo lắng quá, chỉ cần biết kiểm tra và thay đúng lúc. Thay một chiếc khoen nhanh và ít tốn kém hơn rất nhiều so với để mặt ngọc rơi xuống nền gạch.
Các kiểu khoen hay gặp trên mặt ngọc
Tên gọi của các kiểu khoen không thống nhất giữa các tiệm, có nơi gọi là móc, có nơi gọi là đai hay chụp. Bảng dưới mô tả theo hình dạng để bạn nhận ra khi cầm món đồ trên tay.
| Kiểu khoen | Hình dạng, cách gắn | Điểm mạnh | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Khoen tròn đơn | Một vòng kim loại có khe hở, luồn qua lỗ xỏ rồi khép lại | Đơn giản, dễ thay | Khe hở có thể toác ra nếu khoen mảnh, mặt nặng |
| Khoen tròn hàn kín | Như trên nhưng khe được hàn liền | Không tự mở | Phải hàn sau khi luồn, cần thợ có kinh nghiệm để nhiệt không chạm ngọc |
| Khoen kẹp chữ V | Hai chân nhọn ép vào hai miệng lỗ xỏ từ hai phía | Gọn, không cần hàn, hợp mặt lỗ nhỏ | Ép quá tay có thể làm mẻ mép lỗ; chân kẹp có thể lỏng dần |
| Khoen liền ổ hoặc liền viền bọc | Khoen được hàn sẵn vào phần kim loại ôm quanh ngọc | Chắc, không cọ trực tiếp vào ngọc | Phụ thuộc độ chắc của ổ, cần kiểm chấu và viền |
| Chụp đầu dán keo | Mũ kim loại úp lên đỉnh mặt, gắn bằng keo | Không cần khoan lỗ xuyên | Keo lão hoá theo năm, nước nóng và hoá chất làm yếu keo |
| Khoen bản lề mở được | Khoen có chốt mở, kẹp vào dây mà không cần tháo khoá | Đổi mặt giữa các dây dễ dàng | Chốt là điểm yếu, nên kiểm độ khít thường xuyên |
Mặt ngọc chạm truyền thống ở Việt Nam phần lớn có lỗ xỏ khoan xuyên ở đỉnh, nên khoen tròn, khoen kẹp và dây tết trực tiếp là ba cách thường gặp nhất. Mặt cabochon hoặc mặt đã bọc viền thì khoen thường liền với phần kim loại.
Chọn khoen vừa lỗ xỏ và vừa sợi dây
Đo hai thứ trước. Đường kính lỗ xỏ trên mặt ngọc và độ dày sợi dây, kể cả phần khoá. Thước kẹp ở tiệm đo trong vài giây; ở nhà có thể ước bằng que tăm, sợi chỉ, đầu kim băng.
Dây kim thì khoen kim, độ dày cân xứng. Sợi kim loại làm khoen nên dày tương đương hoặc dày hơn một chút so với từng mắt xích của dây. Khoen quá mảnh so với dây sẽ mòn trước và mòn nhanh; khoen quá dày lại làm mặt ngọc trông nặng và khó lọt qua lỗ xỏ.
Lòng khoen phải cho dây trượt. Mặt ngọc nằm đẹp khi khoen trượt tự do trên dây và tự về đáy chữ V. Lòng khoen vừa khít với dây sẽ kẹt ở một mắt, làm mặt nghiêng và mài mãi một chỗ.
Tính chuyện tháo mặt ra. Nếu bạn muốn đổi mặt ngọc sang dây khác, lòng khoen phải đủ để khoá dây luồn qua, hoặc phải dùng khoen bản lề mở được. Nếu không, mỗi lần đổi dây bạn sẽ phải nhờ thợ mở khoen.
Đừng bẻ khoen vào lỗ xỏ bằng sức ép. Mép lỗ xỏ trên mặt chạm thường mỏng. Phỉ thuý dai, khó vỡ hơn nhiều loại đá, nhưng vẫn có thể mẻ ở những mép mỏng khi bị kìm ép mạnh. Khoen kẹp cần được thợ ép vừa đủ chặt; tự làm ở nhà bằng kìm cứng là cách hay gây mẻ nhất.
Ưu tiên khoen đóng kín với mặt nặng. Mặt ngọc nặng và đeo hằng ngày nên dùng khoen hàn kín hoặc khoen liền ổ. Khoen tròn có khe hở hợp hơn với mặt nhẹ hoặc dây sợi.
Màu và chất liệu khoen: nên cùng dây hay cùng ổ
Về thẩm mỹ, khoen thường cùng màu với dây để món đồ liền mạch. Mặt ngọc có viền bọc vàng thì khoen cùng màu với viền. Nếu bạn đeo mặt ngọc lúc với dây vàng, lúc với dây sợi đen, khoen vàng vẫn hợp với cả hai, trong khi khoen bạc trên dây vàng có thể trông lạc tông.
Về độ bền, câu hỏi là khoen và dây, cái nào mòn trước. Hai kim loại cùng độ cứng thì mòn đều nhau. Nhiều thợ có xu hướng làm khoen bằng kim loại không cứng hơn dây, vì thay khoen dễ hơn thay cả dây. Bạn không cần thuộc độ cứng các hợp kim, chỉ cần hỏi thợ: trong hai thứ này, thứ nào sẽ mòn trước và khi đó thay ra sao.
Khoen bạc xi vàng hay xi rhodium mòn lớp xi ở mặt trong rất sớm, vì đó là đúng chỗ cọ. Lớp xi bong không làm khoen yếu ngay, nhưng làm lộ màu kim loại bên dưới. Nếu bạn nhạy cảm với niken, hãy hỏi kim loại nền của khoen, vì dù nhỏ, khoen vẫn chạm da ở hõm cổ khi bạn cúi. Phần dị ứng kim loại được bàn kỹ ở danh mục kim loại đi với ngọc.
Khoen kẹp và chụp dán keo: hai kiểu cần để ý hơn
Khoen kẹp chữ V được dùng nhiều vì gọn và không cần hàn gần ngọc. Hai chân nhọn của khoen cắm vào hai miệng lỗ xỏ, giữ mặt nhờ lực đàn hồi của kim loại. Theo thời gian, đặc biệt khi mặt ngọc nặng, lực kẹp có thể yếu đi và khoen bắt đầu lắc lư. Dấu hiệu là bạn nghe tiếng lách cách nhỏ khi mặt đung đưa, hoặc thấy khoen nghiêng hẳn về một bên. Khi đó nên mang ra tiệm cho thợ chỉnh hoặc thay, đừng tự bóp lại bằng kìm.
Chụp dán keo thường thấy ở những mặt ngọc không khoan xuyên, chỉ khoan một lỗ nông ở đỉnh để cắm chốt có keo. Keo dán tốt có thể bền nhiều năm, nhưng nó vẫn là vật liệu hữu cơ: nhiệt độ cao, nước nóng, dung dịch tẩy rửa, dung môi trong nước hoa làm keo yếu dần. Mặt ngọc dùng chụp dán keo nên được tháo ra trước khi xông hơi, tắm nước nóng lâu hay rửa bằng bất cứ thứ gì mạnh hơn xà phòng dịu.
Với cả hai kiểu, cách kiểm đơn giản là cầm mặt ngọc bằng một tay, tay kia giữ khoen, xoay và kéo nhẹ theo các hướng. Khoen tốt không nhúc nhích tương đối so với mặt ngọc. Thấy có độ rơ, dù rất nhỏ, là lúc nên mang đi kiểm.
Dấu hiệu khoen sắp hỏng và nên thay
Kiểm khoen mỗi tháng một lần nếu bạn đeo liền, mỗi lần lấy ra đeo nếu bạn cất lâu. Một chiếc kính lúp nhỏ hoặc camera điện thoại phóng to là đủ.
- Mặt trong khoen có rãnh lõm, chỗ dày chỗ mỏng, nhìn ngang thấy khoen không còn tròn đều.
- Khe của khoen tròn hở rộng hơn độ dày sợi dây sợi; dây có thể lách ra qua khe khi bị giật.
- Khoen kẹp lắc lư, phát ra tiếng lách cách hoặc nghiêng hẳn một bên.
- Chụp dán keo có vệt keo ố vàng, khe hở giữa chụp và ngọc, hoặc xoay được bằng tay.
- Lớp xi mòn lộ kim loại khác màu ở đúng chỗ cọ, kèm cảm giác ngứa ở vùng da hõm cổ.
- Mặt ngọc không còn nằm đúng chiều, thường xuyên lật hoặc xoay, dù trước đây vẫn nằm yên.
Thấy một trong các dấu hiệu trên, bạn nên ngưng đeo mặt ngọc trong những hoạt động dễ giật dây và mang đi kiểm sớm. Khi gửi mặt ngọc cho thợ thay khoen, hãy chụp ảnh mặt ngọc ở nhiều góc và ghi lại đặc điểm nhận dạng trước khi giao; phần chống nhầm lẫn khi gửi sửa được nói kỹ ở các tài liệu chuyên về giám định và sửa ngọc.
Khi mang mặt ngọc đi gắn hoặc thay khoen
Thay khoen là việc nhỏ ở tiệm, nhưng bạn vẫn nên chuẩn bị vài thứ để kết quả đúng ý.
- Mang theo sợi dây bạn định đeo, để thợ chọn khoen vừa với chính sợi đó, không ước chừng.
- Nói rõ bạn có định đổi mặt sang dây khác không, để thợ cân nhắc khoen bản lề hoặc khoen có lòng rộng hơn.
- Hỏi thợ sẽ dùng kiểu khoen nào, có hàn gần ngọc không và hàn bằng cách nào. Ngọc phỉ thuý từng qua xử lý tẩy và bơm keo nhạy với nhiệt, nên thợ thường tránh để lửa hàn chạm gần.
- Kiểm ngay tại quầy: khoen có trượt trên dây không, mặt ngọc có nằm thẳng không, mép lỗ xỏ có vết mẻ mới không.
- Đeo thử một vòng quanh tiệm, cúi xuống, quay người. Mặt ngọc nằm yên, không kêu lách cách là được.
Nếu mặt ngọc của bạn là món gia đình để lại, đã qua nhiều đời khoen, đôi khi lỗ xỏ đã bị mài loe hoặc có vết mẻ cũ. Nên để thợ xem trước và nói rõ phương án; có khi chuyển sang khoen kẹp hoặc dây tết sẽ an toàn hơn cố gắn khoen kim loại vào một lỗ đã yếu.
Câu hỏi thường gặp
Mặt ngọc mua kèm khoen sẵn có cần thay không?
Không cần nếu khoen đủ dày, khép kín và vừa với dây bạn đeo. Bạn nên kiểm theo các dấu hiệu trong bài sau vài tháng đầu đeo. Khoen kèm sẵn đôi khi chỉ là khoen tạm để trưng bày, mỏng hơn mức cần cho đeo hằng ngày.
Khoen vàng cọ vào ngọc có làm trầy ngọc không?
Hầu như không. Phỉ thuý cứng hơn vàng và bạc nhiều, nên ở chỗ cọ, kim loại mòn chứ ngọc không trầy. Thứ có thể làm ngọc trầy là cát bụi, kim loại cứng hơn như thép, hoặc va đập vào đá, gạch men.
Có thể tự thay khoen tròn ở nhà không?
Khoen tròn có khe hở thì về nguyên tắc mở và khép được bằng hai cây kìm mỏ tròn, xoắn ngang chứ không kéo giãn khe. Nhưng nếu không quen tay, nguy cơ làm mẻ mép lỗ xỏ hoặc làm khoen yếu là có thật. Với mặt ngọc giá trị, nên để thợ làm.
Khoen bản lề có kém chắc hơn khoen hàn kín không?
Khoen bản lề có thêm một chốt và một bản lề, tức là thêm hai điểm có thể hỏng. Khoen tốt, chốt khít thì vẫn đeo hằng ngày được. Bạn chỉ cần kiểm chốt thường xuyên hơn, và tránh dùng loại này với mặt rất nặng.
Lỗ xỏ quá nhỏ, không lọt khoen thì làm sao?
Có thể dùng khoen kẹp, dây sợi mảnh tết trực tiếp, hoặc nhờ thợ khoan mở rộng lỗ. Khoan rộng lỗ là can thiệp không đảo ngược và có rủi ro nứt mép, nên chỉ làm khi thợ đã xem kỹ độ dày phần ngọc quanh lỗ.
Mặt ngọc hay xoay ngược có phải do khoen không?
Một phần. Khoen kẹt trên dây, khoen nghiêng hoặc mặt khoen song song sai chiều với dây đều làm mặt xoay. Nhưng trọng tâm của chính mặt ngọc và kiểu dây cũng góp phần; danh mục này có bài riêng về mặt ngọc xoay mặt.