Trang sức ngọc kiểu Hồng Kông, Thượng Hải giữa thế kỷ 20 là dáng trang sức của giới Hoa thị thành: mặt ngọc trứng vồng cao bọc trong viền vàng dày, nhẫn yên ngựa, ghim cài áo, hoa tai nụ và giọt, đeo cùng áo sườn xám hay áo dài. Ngọc là nhân vật chính, kim loại chỉ làm nhiệm vụ ôm giữ và tôn màu, khác hẳn trang sức Art Deco phương Tây cùng thời, nơi ngọc chỉ là một ô màu.
Nhiều gia đình Việt, nhất là ở Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ và các đô thị có cộng đồng người Hoa lâu đời, vẫn còn giữ những món như thế từ đời bà, đời mẹ. Bài này giúp bạn nhận ra dáng thiết kế ấy, hiểu vì sao nó trông như vậy, và cân nhắc đeo lại nguyên trạng hay làm mới. Bài không định giá và không bàn ý nghĩa tâm linh của hình chạm; chuyện giám định và lịch sử ngọc cung đình nằm ở các chuyên đề khác.
Bối cảnh: hai đô thị và một gu ngọc
Trong thập niên 1920 và 1930, Thượng Hải là đô thị lớn và sôi động bậc nhất châu Á, nơi giới thị dân giàu có mặc sườn xám may đo, chụp ảnh ở hiệu ảnh, xem phim, khiêu vũ. Trang sức của phụ nữ thượng lưu Thượng Hải kết hợp thứ đồ quý truyền thống của người Hoa, trong đó ngọc phỉ thuý được ưa chuộng từ thời Thanh, với ảnh hưởng thời trang phương Tây đang tràn vào thành phố cảng.
Từ cuối thập niên 1940, nhiều thương nhân, thợ thủ công và gia đình khá giả rời Thượng Hải xuống phía nam, trong đó có Hồng Kông. Các tài liệu về ngành ngọc thường mô tả Hồng Kông nửa sau thế kỷ 20 là nơi tập trung buôn bán, chế tác và kim hoàn ngọc phỉ thuý của thế giới người Hoa, với chợ ngọc, xưởng mài và tiệm vàng dày đặc. Gu ngọc của hai đô thị vì thế nối liền nhau.
Gu ấy lan theo mạng lưới người Hoa khắp Đông Nam Á: Singapore, Penang, Bangkok, và Chợ Lớn ở Sài Gòn. Tiệm vàng, tiệm ngọc do người Hoa mở ở Chợ Lớn đã bán và gắn ngọc theo những kiểu dáng tương tự trong nhiều chục năm. Vì vậy, khi mở hộp nữ trang của bà ra và thấy chiếc nhẫn ngọc bọc vàng vồng cao, rất có thể bạn đang cầm một sản phẩm của chính dòng thẩm mỹ này, dù nó được làm ở Việt Nam.
Năm dấu hiệu thiết kế của món ngọc kiểu Hoa thị thành xưa
Mặt ngọc trứng vồng cao. Mặt ngọc mài dạng cabochon, tức là mặt cong không có cạnh, thường vồng cao như nửa quả trứng. Dáng mài này giữ được nhiều đá, làm màu ngọc trông sâu và cho thấy độ trong khi ánh sáng đi qua phần dày.
Viền vàng dày ôm sát. Ngọc được bọc trong một viền vàng liền quanh mép, mép viền đôi khi cắt răng cưa nhỏ hoặc chạm hạt. Kim loại thường là vàng vàng tuổi cao, màu ấm đậm. Mặt sau nhiều món đóng kín hoặc chỉ khoét một lỗ nhỏ.
Ngọc là trung tâm, ít đá phụ. Món cổ điển kiểu này ít khi có hàng kim cương bao quanh. Nếu có đá phụ, đó thường là vài viên nhỏ ở vai nhẫn, hoặc ngọc trai nhỏ đi kèm. Toàn bộ thiết kế phục vụ cho việc khoe màu ngọc.
Đôi, bộ và sự đối xứng. Hoa tai nụ, hoa tai giọt thường được ghép thành đôi khớp màu cẩn thận; nhiều gia đình còn giữ cả bộ nhẫn, hoa tai, mặt dây cùng màu ngọc. Đây là thói quen của trang sức cưới hỏi và trang sức để dành.
Dấu tiệm và dấu tuổi vàng bằng chữ Hán. Trong lòng nhẫn, mặt sau mặt dây có thể có chữ Hán khắc nhỏ: tên tiệm, chữ chỉ tuổi vàng như 足金 (vàng ròng) hoặc ký hiệu 18K, 750. Những dấu này là manh mối về nơi làm, không phải giấy chứng nhận, và có thể đã mờ vì đánh bóng nhiều lần.
Những kiểu món hay gặp trong hộp nữ trang
Kiểu dáng cụ thể khác nhau theo từng tiệm và từng thời, nhưng các món dưới đây là những dạng thường được nhắc đến khi nói về trang sức ngọc của giới Hoa thị thành:
- Nhẫn mặt trứng: một mặt ngọc bầu dục vồng cao trên đai vàng, kiểu nhẫn phổ biến nhất, đeo hằng ngày.
- Nhẫn yên ngựa: một dải ngọc cong ôm ngón như yên ngựa, có khi nguyên khối, có khi bọc vàng hai đầu. Phần đánh giá kiểu dáng nhẫn đã có ở chuyên đề chế tác ngọc; ở đây chỉ nhắc như một biểu tượng của thời kỳ.
- Ghim cài áo: một mảnh ngọc chạm hoặc mặt trứng gắn trên trâm, cài ở cổ áo sườn xám hay ngực áo, có khi kèm ngọc trai nhỏ.
- Hoa tai nụ và hoa tai giọt: nụ tròn nhỏ ôm dái tai, giọt treo trên móc vàng ngắn, rung nhẹ khi đi.
- Mặt dây tròn có lỗ giữa hoặc mặt chạm treo trên dây vàng mảnh, đeo bên trong hay bên ngoài cổ áo.
- Lắc tay, vòng tay vàng có điểm ngọc: dây vàng xích nhỏ đính vài mặt ngọc trứng xen kẽ.
Nếu món của bạn không khớp hoàn toàn với danh sách, cũng đừng lo. Thợ thời đó làm theo đơn đặt, theo khối ngọc khách đem tới, nên có rất nhiều biến thể. Điều quan trọng là bạn nhìn ra được tinh thần chung: ngọc ở giữa, vàng ôm quanh, đường nét tròn và đầy đặn.
Ngọc trong trang phục: sườn xám, áo dài và tóc vấn
Muốn hiểu vì sao trang sức ngọc của thời ấy có dáng như vậy, nên nhìn nó cùng trang phục. Áo sườn xám thập niên 1930 trở đi có cổ đứng cao, cài khuy thắt bằng vải chạy chéo từ cổ xuống nách. Cổ đứng che mất vùng cổ, nên dây chuyền dài ít nổi bật; thay vào đó, hoa tai, ghim cài ở cổ áo hoặc trên ngực, nhẫn và vòng tay là những món được nhìn thấy nhiều nhất. Hoa tai giọt ngắn treo ngay dưới dái tai nằm vừa vặn trên đường cổ áo đứng.
Kiểu tóc cũng góp phần. Phụ nữ thị thành thời đó hay uốn tóc ngắn hoặc vấn gọn sau gáy, để lộ tai và cổ. Hoa tai ngọc nụ tròn hoặc giọt nhỏ vì thế trở thành món trang sức gần như mặc định. Ở Việt Nam, áo dài cổ cao những thập niên giữa thế kỷ 20 có đường cổ khá giống sườn xám, nên kiểu hoa tai ngọc và nhẫn ngọc bọc vàng được đeo cùng áo dài rất tự nhiên trong các gia đình khá giả ở Sài Gòn, Chợ Lớn.
Biết điều này, bạn sẽ thấy vì sao nhiều món ngọc xưa trông hợp nhất khi đeo với áo cổ cao, tóc búi gọn. Nếu muốn đeo lại hoa tai giọt ngọc của bà cho đúng tinh thần, hãy thử với áo dài cổ cao hoặc áo cổ trụ, tóc buộc thấp. Nếu muốn nó trông khác đi, đeo với áo cổ tròn rộng và tóc thả, món đồ sẽ chuyển sang vẻ cổ điển pha hiện đại.
So với trang sức ngọc đương đại cùng gốc Hồng Kông
Bản thân Hồng Kông, Đài Loan và các tiệm Việt Nam ngày nay vẫn làm trang sức ngọc, nhưng dáng thiết kế đã thay đổi nhiều. Bảng dưới giúp bạn phân biệt món cũ trong nhà với món mới làm theo kiểu.
| Đặc điểm | Kiểu cổ điển giữa thế kỷ 20 | Kiểu đương đại phổ biến |
|---|---|---|
| Kim loại chính | Vàng vàng tuổi cao, màu đậm | Vàng trắng 18K, có khi vàng hồng |
| Đá phụ | Ít hoặc không có | Viền kim cương tấm quanh ngọc rất phổ biến |
| Viền giữ ngọc | Viền liền, dày, có khi răng cưa | Chấu nhỏ, viền mảnh, ổ hở đáy |
| Dáng mặt ngọc | Trứng vồng cao, tròn, bầu dục | Nhiều hình: giọt, lá, vuông bo góc, mặt chạm |
| Cảm giác | Ấm, nặng tay, trang trọng | Sáng, lấp lánh, nhẹ hơn |
| Dấu khắc | Tên tiệm, chữ Hán, tuổi vàng | Ký hiệu 750, Au750, mã sản phẩm |
Một món có thể mang cả hai đặc điểm, chẳng hạn mặt ngọc cũ được gắn sang ổ vàng trắng mới. Khi đó lịch sử của món đồ nằm ở viên ngọc, còn thiết kế thuộc về lần làm lại.
Đeo lại nguyên trạng: cách làm món ngọc cũ không bị nặng nề
Lời than quen thuộc của người trẻ khi nhận nhẫn ngọc bọc vàng của bà là "đeo vào trông già". Thật ra vấn đề hiếm khi nằm ở món đồ mà nằm ở cách phối. Khi đeo cả bộ nhẫn, hoa tai, mặt dây cùng một lúc, với áo màu trầm, món ngọc kéo cả người về phía trang trọng của thế hệ trước. Khi chỉ đeo một món, với trang phục đơn giản, hiện đại, chính sự cổ điển ấy lại thành điểm nhấn.
Một chiếc nhẫn mặt trứng bọc vàng đeo cùng áo sơ mi trắng, đồng hồ dây da, tay không đeo thêm gì khác sẽ trông có chủ ý. Một đôi hoa tai giọt ngọc đeo với tóc buộc gọn và áo cổ tròn đơn giản trông thanh lịch thay vì lễ nghi. Ghim cài áo ngọc có thể cài lên ve áo vest, lên túi xách vải, thay vì chỉ cài cổ áo dài.
Nếu bạn muốn đi xa hơn mà không đụng tới ổ vàng, hãy đổi phần dây: treo mặt ngọc cũ trên dây vàng mảnh hơn, ngắn hơn, hoặc trên dây lụa, dây da mảnh. Chỉ riêng việc thay dây xích to bản bằng dây mảnh đã làm mặt ngọc nhẹ đi trông thấy. Chuyện chọn dây, độ dài dây và phối đồ được bàn chi tiết ở các danh mục đeo mặt dây và phối đồ của trang.
Trước khi quyết định làm mới một món kiểu xưa
Khi cân nhắc tháo ngọc khỏi ổ vàng cũ để làm thiết kế mới, nên đi qua vài bước để không tiếc về sau:
- Chụp ảnh món đồ từ mọi phía, kể cả lòng nhẫn và các dấu khắc, ghi lại kích thước và trọng lượng. Đây là hồ sơ của món đồ trước khi nó thay đổi.
- Hỏi người lớn trong nhà về lai lịch: ai mua, mua ở đâu, nhân dịp gì. Một dòng ghi chú về tiệm ở Chợ Lớn hay quà cưới năm nào làm món đồ có thêm câu chuyện cho thế hệ sau.
- Xem tình trạng ổ: viền vàng mòn mỏng, răng cưa gãy, đai nhẫn nứt là lý do kỹ thuật để làm lại. Nếu ổ còn tốt, cân nhắc chỉ đổi cách đeo thay vì đổi ổ.
- Nếu ngọc có giá trị lớn với bạn, nên giám định trước khi tháo. Ngọc bọc kín đáy khó soi, và tháo ổ là lúc tốt để ghi nhận tình trạng thật của viên ngọc.
- Thoả thuận rõ với thợ: giữ lại phần vàng cũ hay trừ vào công, làm biên nhận có ảnh và trọng lượng. Chuyện chống tráo ngọc khi gửi sửa đã có hướng dẫn riêng ở chuyên đề mua bán thu đổi.
Nhiều người sau khi đi qua các bước này lại quyết định giữ nguyên món cũ và đặt làm một món mới khác. Đó cũng là một kết quả tốt: bạn hiểu rõ món đồ mình đang có.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nhẫn ngọc của bà có phải hàng làm ở Hồng Kông không?
Thường không biết chắc được. Dấu tiệm bằng chữ Hán và kiểu dáng chỉ là manh mối, vì tiệm người Hoa ở Chợ Lớn, Singapore hay Bangkok làm những kiểu rất giống nhau. Nếu gia đình còn hoá đơn, hộp đựng hoặc lời kể, đó là nguồn đáng tin hơn bản thân món đồ.
Chữ 足金 khắc trên nhẫn nghĩa là gì?
Đây là chữ người Hoa dùng để chỉ vàng có hàm lượng rất cao, thường hiểu là vàng ròng. Tuy vậy dấu khắc trên món cũ chỉ là lời tuyên bố của nơi làm; muốn biết tuổi vàng thực tế, bạn cần nhờ tiệm có máy kiểm tra.
Mặt ngọc trứng vồng cao có dễ vỡ hơn mặt phẳng không?
Mặt vồng cao dày hơn ở giữa nên không yếu hơn về độ dày. Điểm dễ tổn thương là đỉnh vòm, nơi hay va vào cạnh bàn, cửa xe. Viền vàng dày của kiểu cổ điển bảo vệ mép ngọc khá tốt, còn đỉnh vòm thì vẫn cần bạn để ý khi làm việc tay.
Có nên thêm viền kim cương quanh mặt ngọc trứng cũ không?
Tuỳ gu. Viền kim cương làm món đồ hiện đại và lấp lánh hơn, nhưng xoá đi vẻ cổ điển. Nếu bạn quý dáng xưa, có thể giữ ổ cũ và chỉ đổi dây hoặc cách đeo. Nếu thích vẻ mới, nên làm thử bản vẽ đúng tỷ lệ trước.
Ghim cài áo ngọc kiểu xưa cài lên áo hiện đại thế nào cho hợp?
Cài lên ve áo vest, cổ áo sơ mi cài kín, khăn choàng, mũ vải hoặc quai túi đều được. Nên kiểm kim và khoá trước, vì ghim cũ có khoá đơn giản dễ bung. Với vải mỏng, cài thêm miếng lót nhỏ phía trong để vải không bị kéo rách.
Hoa tai giọt ngọc xưa có nặng tai không?
Phần lớn hoa tai giọt kiểu cổ điển có giọt ngọc nhỏ và móc ngắn nên không quá nặng. Nếu thấy dái tai bị kéo, có thể nhờ thợ thêm miếng đỡ sau chốt hoặc đổi sang móc có khoá. Chi tiết về trọng lượng hoa tai có ở danh mục hoa tai ngọc.