Ngọc phối vật liệu phi kim loại là hướng thiết kế đặt ngọc phỉ thuý cạnh gốm, gỗ, sơn mài, nhựa resin, sợi vải hay da thay vì chỉ vàng và bạc: món đồ nhẹ hơn, ấm hơn hoặc lạ mắt hơn, và thường mang dấu tay của người làm. Đây là lối thường gặp ở các xưởng trang sức thủ công và nhà thiết kế độc lập, ít gặp ở tiệm vàng truyền thống.
Mỗi vật liệu kể trên có một tính cách riêng khi đứng cạnh ngọc, và một điểm yếu riêng khi đeo hằng ngày. Gốm cứng nhưng giòn, gỗ ấm nhưng sợ nước, sơn mài bền nhưng cần chăm, resin trong nhưng có thể ngả vàng. Bài này đi qua từng vật liệu từ góc người đeo, kèm cách giữ cho món đồ bền và những câu nên hỏi người làm. Bài không định giá, không bàn công dụng của vật liệu nào với cơ thể.
Vì sao đặt ngọc cạnh vật liệu không phải kim loại
Kim loại quý mang theo một bảng nghĩa quen thuộc: giá trị, trang trọng, của để dành. Khi ngọc đi cùng vàng, người nhìn đọc món đồ như tài sản. Khi ngọc đi cùng gỗ, gốm hay sơn mài, món đồ được đọc như một tác phẩm thủ công, một lựa chọn thẩm mỹ cá nhân. Với nhiều người trẻ, đó là lý do chính để chọn hướng này: họ muốn đeo ngọc như đeo một vật đẹp, không phải khoe của.
Lý do thứ hai là cảm giác vật liệu. Gỗ và sơn mài ấm tay, không lạnh như kim loại vào mùa đông. Gốm có bề mặt mịn, có thể bóng hoặc mờ như đá cuội. Resin có thể đúc thành khối trong suốt, giữ ngọc lơ lửng bên trong. Mỗi vật liệu tạo ra một tương phản riêng với ánh thuỷ tinh và màu sâu của ngọc.
Lý do thứ ba là trọng lượng và kích thước. Một mặt dây lớn bằng gỗ hay sơn mài có ngọc gắn giữa có thể to bằng lòng bàn tay mà vẫn nhẹ. Cùng kích thước bằng vàng sẽ nặng và đắt hơn nhiều. Vì thế vật liệu phi kim loại cho phép những món trang sức khối lớn, đậm chất điêu khắc, mà người đeo vẫn thoải mái.
Tính cách từng vật liệu khi đứng cạnh ngọc
Bảng dưới tóm tắt đặc điểm chung; chất lượng thực tế phụ thuộc rất nhiều vào tay nghề và cách hoàn thiện của từng xưởng.
| Vật liệu | Cạnh ngọc trông thế nào | Điểm mạnh khi đeo | Điểm yếu cần biết |
|---|---|---|---|
| Gốm kỹ thuật (zirconia) | Trắng hoặc đen bóng, sạch, hiện đại | Rất khó xước, nhẹ hơn vàng | Giòn, rơi mạnh có thể vỡ, không sửa được |
| Gốm men thủ công | Màu men đậm nhạt, có độ ngẫu nhiên | Độc bản, nhẹ | Mẻ, nứt men khi va; không chịu lực uốn |
| Gỗ (mun, trắc, gụ…) | Ấm, trầm, vân gỗ tương phản màu xanh | Nhẹ, ấm tay | Sợ nước, có thể nứt khi khô hanh, ám mùi |
| Sơn mài | Đen son, đỏ son, vàng ánh bạc dát | Bề mặt bền khi làm kỹ, rất Việt | Cần tránh nắng gắt, va sắc; sửa phải thợ sơn |
| Nhựa resin (epoxy…) | Trong suốt, ngọc như lơ lửng | Nhẹ, tạo hình tự do | Có thể ngả vàng theo thời gian và tia cực tím, dễ xước |
| Sợi vải, dây dù, da | Mềm, mộc, thường làm dây đeo | Rẻ, thay dễ | Bẩn, mòn, cần thay định kỳ |
Bạn sẽ thấy điểm chung: phần lớn vật liệu phi kim loại không sửa được ở tiệm vàng. Món hỏng thường phải quay về xưởng đã làm hoặc tìm thợ đúng nghề như thợ gốm, thợ sơn, thợ mộc mỹ nghệ.
Ngọc và sơn mài: một cặp rất Việt
Sơn mài là nghề thủ công lâu đời của Việt Nam, với các làng nghề và xưởng nổi tiếng ở Hà Nội, Bình Dương cũ (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh) và nhiều nơi khác. Lớp sơn ta được quét, ủ, mài nhiều lần tạo ra bề mặt có chiều sâu, đặc biệt là đen son và đỏ son. Đặt một viên ngọc xanh vào mảng đỏ son hay đen son tạo ra tương phản mạnh, gợi nhớ bảng màu Art Deco nhưng mang chất liệu và cảm giác hoàn toàn Việt.
Về kỹ thuật, ngọc thường được gắn vào cốt sơn mài theo hai cách: khảm, tức là khoét hốc trên cốt rồi đặt ngọc vào, sau đó sơn phủ và mài cho phẳng quanh viền ngọc; hoặc gắn ổ kim loại nhỏ chứa ngọc vào mặt món sơn mài. Cách khảm cho bề mặt liền, đẹp nhưng gần như không tháo ngọc ra được mà không làm hỏng lớp sơn. Cách ổ kim loại thì tháo được nhưng lộ kim loại.
Sơn mài đã khô hẳn khá bền với va chạm nhẹ và nước sạch, nhưng không thích nắng gắt kéo dài, nhiệt cao và vật sắc. Món trang sức sơn mài có ngọc nên lau bằng khăn mềm hơi ẩm, không ngâm, không dùng cồn hay dung môi. Nếu mặt sơn bị trầy, thợ sơn có thể mài và phủ lại, nhưng cần báo trước rằng có ngọc khảm để thợ che chắn.
Gốm, gỗ và resin: chỗ đẹp, chỗ phải cẩn thận
Gốm kỹ thuật bền với xước nhưng không bền với rơi. Gốm zirconia dùng trong đồng hồ và trang sức cao cấp rất cứng, đeo lâu vẫn bóng. Nhưng giống như ngọc, nó là vật liệu giòn: một cú rơi xuống nền đá có thể làm vỡ cả khung lẫn ngọc. Khung gốm cũng không thể nới cỡ hay hàn lại.
Gốm men thủ công đẹp vì không đều. Mỗi mẻ nung cho màu men khác nhau, nên món ngọc gắn gốm men gần như là độc bản. Mặt trái là lớp men có thể mẻ ở cạnh, và những vết nứt chân chim trong men là đặc điểm tự nhiên chứ không phải lỗi, cần hỏi người làm.
Gỗ sống theo thời tiết. Gỗ hút và nhả ẩm, nở và co theo mùa. Một viên ngọc gắn chặt vào gỗ có thể bị lỏng mùa khô hoặc làm gỗ nứt mùa ẩm nếu ổ quá khít. Gỗ cứng, khô kỹ, phủ dầu hoặc sáp sẽ ổn định hơn.
Resin giữ hình nhưng không giữ màu mãi. Nhiều loại nhựa epoxy ngả vàng dần dưới ánh nắng và theo năm tháng. Ngọc đúc trong resin trong suốt vì thế có thể trông vàng đi sau vài năm. Resin cũng mềm hơn ngọc nhiều nên dễ xước mờ.
Resin và chuyện gọi tên. Có những món làm hoàn toàn bằng resin pha màu xanh giống ngọc. Đó là hàng thời trang hợp lệ nếu được gọi đúng tên. Khi mua món "ngọc phối resin", hãy hỏi phần nào là ngọc, phần nào là nhựa.
Da nhạy cảm với vật liệu phi kim loại: sơn ta, resin và gỗ
Người ta hay nghĩ trang sức không có kim loại thì không lo dị ứng. Thực tế không hẳn vậy. Sơn ta dùng trong sơn mài truyền thống lấy từ nhựa cây sơn, và khi còn tươi, chưa khô kiệt, nó có thể gây viêm da tiếp xúc mà dân gian hay gọi là "sơn ăn". Thợ sơn mài quen với chuyện này và có cách phòng. Với món trang sức, lớp sơn đã khô hoàn toàn qua nhiều tuần thường được coi là ổn định, nhưng món làm vội, chưa đủ thời gian khô có thể vẫn gây ngứa với người nhạy cảm.
Nhựa resin cũng tương tự: khi đã đông cứng hoàn toàn, nó khá trơ; khi đông chưa kỹ, phần chưa phản ứng hết có thể kích ứng da. Gỗ một số loài có tinh dầu, nhựa tự nhiên làm một số người ngứa khi tiếp xúc lâu, nhất là gỗ chưa phủ lớp hoàn thiện. Gốm kỹ thuật và gốm men đã nung thường ít gây phản ứng.
Nếu bạn thấy đỏ, ngứa, nổi mụn nước ở chỗ món đồ chạm da, hãy tháo ra, rửa sạch vùng da và theo dõi. Phản ứng kéo dài, lan rộng hoặc lặp lại cần được bác sĩ da liễu khám để xác định nguyên nhân, vì cũng có thể do kim loại ở móc khoá, chốt hoa tai hay mỹ phẩm chứ không phải vật liệu chính. Danh mục kim loại đi với ngọc có bài riêng về dị ứng khi đeo trang sức ngọc.
Cách ngọc được gắn vào vật liệu mềm và rủi ro đi kèm
Vật liệu phi kim loại không bẻ chấu được, nên người làm phải dùng cách khác để giữ ngọc. Mỗi cách có rủi ro riêng:
- Khảm vào hốc rồi phủ: thường gặp với sơn mài, gỗ, resin. Bề mặt liền đẹp, nhưng gần như không tháo ngọc ra được, và nếu vật liệu nền nứt, ngọc có thể lỏng.
- Ổ kim loại nhỏ gắn vào nền: ngọc nằm trong ổ vàng hoặc bạc, ổ được tán, vít hoặc dán vào nền. Tháo được, nhưng điểm nối giữa ổ và nền là chỗ yếu.
- Đúc chìm trong resin: ngọc nằm trong khối nhựa. Không tháo được; muốn lấy ngọc ra phải phá khối nhựa, có nguy cơ làm trầy ngọc.
- Xỏ dây qua lỗ khoan: ngọc và hạt gỗ, gốm xâu cùng nhau trên dây. Dễ thay, nhưng dây là điểm mòn.
- Dán keo trực tiếp: nhanh, rẻ; độ bền phụ thuộc loại keo và điều kiện đeo. Không hợp với ngọc có giá trị.
Khi viên ngọc có giá trị kỷ niệm hoặc giá trị lớn, nên chọn cách gắn tháo được, để sau này nếu phần vật liệu nền hỏng, viên ngọc vẫn có thể chuyển sang món khác.
Chọn và giữ một món ngọc phối vật liệu phi kim loại
Các bước dưới đây giúp bạn chọn đúng món và giữ nó lâu:
- Hỏi rõ từng phần làm bằng gì: phần nào là ngọc phỉ thuý, phần nào là gốm, gỗ, sơn, nhựa. Mô tả mơ hồ kiểu "chất liệu tự nhiên" là chưa đủ.
- Hỏi cách gắn ngọc và có tháo được không.
- Nghĩ về thói quen của bạn: hay rửa tay, nấu ăn, đi mưa thì gỗ và sơn mài cần được tháo thường xuyên; hay làm rơi đồ thì gốm là rủi ro.
- Cất riêng, tránh để chung với kim loại và đá cứng, vì gốm men, sơn, resin, gỗ đều dễ xước hơn ngọc và kim loại.
- Vệ sinh bằng khăn mềm, không ngâm nước, không dùng máy rửa siêu âm, không dùng hoá chất tẩy rửa trang sức kim loại.
- Giữ thông tin của xưởng làm, vì họ thường là nơi duy nhất sửa được món đồ.
Món ngọc phối vật liệu phi kim loại đòi hỏi nhiều sự chú ý hơn một chiếc nhẫn vàng, nhưng đổi lại, rất ít người khác đeo một món giống của bạn.
Nếu bạn đang có một viên ngọc rời hay một mặt ngọc tháo ra từ món cũ, đặt làm một món phối vật liệu phi kim loại cũng là cách thử nghiệm ít tốn kém hơn làm khung vàng mới. Hãy chọn cách gắn tháo được, giữ viên ngọc nguyên vẹn, để nếu một ngày bạn đổi ý, viên ngọc vẫn có thể quay về khung kim loại truyền thống mà không mất gì.
Câu hỏi thường gặp
Trang sức ngọc phối gỗ có đeo khi tắm được không?
Không nên. Nước, xà phòng và hơi nóng làm gỗ nở, phai màu, có thể nứt và làm lỏng ngọc. Nên tháo ra trước khi tắm, rửa tay kỹ, bơi lội, và để món đồ khô ráo nếu lỡ bị ướt.
Resin bọc ngọc ngả vàng thì có làm sáng lại được không?
Ngả vàng do lão hoá nằm trong khối nhựa, không phải lớp bẩn bề mặt, nên lau chùi không làm trắng lại được. Một số xưởng có thể mài bớt lớp ngoài hoặc đúc lại, nhưng việc lấy ngọc ra khỏi resin có rủi ro. Nên cất món resin tránh nắng để chậm ngả màu.
Gốm zirconia có phải là kim cương nhân tạo không?
Không. Gốm zirconia là vật liệu gốm làm từ ô-xít zirconi, dùng làm khung, vỏ, mặt nhẫn. Viên đá cubic zirconia (CZ) cùng gốc hoá học nhưng ở dạng tinh thể trong suốt, dùng để mô phỏng kim cương. Cả hai đều không phải kim cương.
Ngọc khảm sơn mài có bị sơn làm đổi màu không?
Sơn mài phủ quanh viền, không phủ lên mặt ngọc, và ngọc phỉ thuý không hút sơn. Nhưng nếu ngọc đã qua xử lý tẩy và bơm keo, dung môi trong quá trình làm sơn có thể ảnh hưởng. Nên dùng ngọc đã được xác nhận chưa xử lý cho các món khảm sơn.
Có thể tháo ngọc từ món sơn mài ra để làm món khác không?
Nếu ngọc được gắn bằng ổ kim loại thì thường tháo được. Nếu được khảm và phủ sơn, việc tháo gần như chắc chắn làm hỏng mặt sơn và có rủi ro cho ngọc. Hỏi trước cách gắn khi mua là cách tốt nhất để tránh tình huống này.
Dây dù, dây vải đeo mặt ngọc bao lâu thì nên thay?
Tuỳ cường độ đeo và mồ hôi, nhưng dây vải đeo hằng ngày thường nên kiểm tra mỗi vài tháng và thay khi thấy sờn, đổi màu ở chỗ cọ vào lỗ ngọc. Danh mục đeo mặt dây ngọc có bài riêng về dây tết tay và thời điểm thay dây.