Mặt ngọc phỉ thuý đeo được với cả năm loại dây phổ biến: dây vàng, dây bạc, dây dù tết tay, dây lụa và dây da. Không có loại nào đúng cho mọi người; chọn dây là cân ba thứ: sức nặng của mặt ngọc, kiểu lỗ xỏ hoặc khoen treo, và thói quen đeo của bạn (đeo cả ngày lẫn đêm, hay chỉ đeo khi ra ngoài). Mặt nhỏ, nhẹ, đeo hằng ngày thì dây kim loại mắt chắc hoặc dây dù là hai lựa chọn ít phiền nhất. Mặt to, chạm cầu kỳ, đeo theo dịp thì dây tết bằng sợi mềm thường làm món ngọc nổi hơn.
Bài này đi qua từng loại dây dưới góc người đeo: dây nào chịu được mặt nặng, dây nào kỵ nước và mồ hôi, dây nào là đồ tiêu hao cần thay định kỳ, và cách thử dây với mặt ngọc trước khi quyết định. Phần độ dài dây, khoen treo và cách tết dây có bài riêng trong cùng danh mục.
Ba câu hỏi cần trả lời trước khi chọn dây
Mặt ngọc nặng bao nhiêu? Phỉ thuý có tỷ trọng khoảng 3,3, nghĩa là nặng hơn thuỷ tinh cùng cỡ chừng một phần ba. Một mặt chạm hình lá dài ba phân, dày gần một phân đã nặng hơn bạn tưởng khi cầm trên tay. Mặt nặng kéo dây xuống thành chữ V nhọn, đè lên khoen và mài mòn mắt xích ở đúng điểm treo. Cân thử trên cân nhà bếp loại điện tử, hoặc nhờ tiệm cân khi đi chọn dây, rồi mới bàn chuyện dây mảnh hay dây chắc.
Mặt ngọc treo bằng gì? Có mặt được khoan một lỗ xỏ nhỏ xuyên qua đỉnh, có mặt đã gắn sẵn khoen kim loại, có mặt được bọc viền hoặc đặt trong ổ. Lỗ xỏ nhỏ chỉ lọt dây sợi mảnh hoặc phải qua một khoen trung gian; khoen sẵn có thì lòng khoen quyết định dây to nhất luồn được. Đo lòng lỗ, lòng khoen trước khi mua dây sẽ tránh được cảnh dây đẹp mà không luồn qua.
Bạn đeo nó như thế nào trong ngày? Người đeo liền cả tuần, tắm và ngủ cũng không tháo, cần loại dây chịu nước, chịu mồ hôi và có khoá chắc. Người chỉ đeo khi đi làm, đi tiệc rồi cất vào hộp có thể chọn dây lụa, dây da hay dây kim loại mảnh hơn mà không lo hỏng nhanh. Người hay vận động tay, bế con nhỏ, làm bếp thì nên tính cả chuyện dây bị giật mạnh: dây quá bền đôi khi lại không phải điều tốt cho cổ.
Bạn thích mặt ngọc đứng một mình hay đi cùng kim loại? Dây vàng, dây bạc làm món đồ trông như một chiếc dây chuyền hoàn chỉnh. Dây sợi đen, đỏ, xanh rêu làm mặt ngọc trông như vật đeo truyền thống, màu ngọc nổi hơn vì không có ánh kim bên cạnh. Đây là chuyện thẩm mỹ, không có đúng sai, nhưng nên quyết trước để khỏi mua hai ba sợi rồi bỏ.
So sánh nhanh năm loại dây cho mặt ngọc
Bảng dưới so các loại dây hay gặp ở tiệm trang sức và tiệm ngọc tại Việt Nam. Mức "tốt", "trung bình", "kém" là so tương đối giữa năm loại với nhau, không phải chỉ số đo lường.
| Loại dây | Chịu mặt nặng | Chịu nước, mồ hôi | Tuổi thọ khi đeo hằng ngày | Hợp với ai |
|---|---|---|---|---|
| Dây vàng (tuổi 18K, 14K, 10K) | Tốt nếu mắt xích đủ dày | Tốt | Nhiều năm, cần kiểm khoá và khoen | Người đeo liền, thích món đồ trông như dây chuyền |
| Dây vàng 24K, vàng ta mảnh | Trung bình, dây mềm dễ giãn mắt | Tốt | Lâu nhưng dễ biến dạng nếu mặt nặng | Người quen vàng ta, mặt ngọc nhỏ |
| Dây bạc 925 | Tốt nếu đủ dày | Trung bình, xỉn theo mồ hôi và không khí | Nhiều năm, phải làm sạch định kỳ | Người thích tông lạnh, ngọc trắng, ngọc tím |
| Dây dù (sợi nylon, polyester) tết tay | Tốt | Tốt | Từ vài tháng tới khoảng một năm tuỳ chỗ cọ | Mặt có lỗ xỏ nhỏ, người đeo cả ngày |
| Dây lụa, dây tơ | Trung bình | Kém, yếu đi và bạc màu khi ướt | Ngắn, thay sớm nếu đeo thường xuyên | Đeo theo dịp, đi cùng áo dài, đồ lễ |
| Dây da, dây sợi bông phủ sáp | Trung bình | Kém, ngấm mồ hôi, cứng và nứt | Ngắn đến trung bình | Phong cách bụi, nam giới, đeo ngoài áo |
Điều bảng không thể hiện là cảm giác trên da. Dây kim loại mắt nhỏ thường mát và gọn, dây dù mềm nhưng có người thấy ráp ở gáy, dây lụa êm nhất nhưng dễ bám bẩn. Nếu da cổ bạn nhạy, nên đeo thử nửa ngày trước khi chọn dứt khoát.
Dây vàng: chọn kiểu mắt xích theo sức nặng của mặt ngọc
Với dây vàng, thứ quyết định độ bền khi treo mặt ngọc không phải tổng trọng lượng dây mà là độ dày của từng mắt xích và chỗ nối các mắt. Dây xích tròn mắt dày, dây mắt cáo, dây xoắn thừng và dây hộp vuông thường chịu được mặt cỡ vừa. Dây mắt rất mảnh, dây bi (những hạt tròn nối nhau bằng đoạn nối nhỏ) và dây xích Ý loại sợi mảnh hợp với mặt nhỏ, nhẹ. Treo mặt nặng lên dây mảnh, khoen mặt sẽ cọ mãi vào một hai mắt xích ở đáy chữ V; sau một thời gian, mắt ở đó mòn, móp hoặc tách ra.
Tuổi vàng cũng ảnh hưởng. Vàng càng cao tuổi càng mềm, vì vàng nguyên chất vốn là kim loại mềm và chính phần kim loại pha thêm mới làm hợp kim cứng lên. Dây vàng 24K hoặc vàng ta mảnh đeo mặt ngọc nặng dễ bị kéo giãn mắt, xoắn và thắt nút. Dây 18K hay 14K cứng hơn, giữ hình mắt tốt hơn với cùng độ dày. Chuyện màu vàng nào lên màu ngọc đẹp hơn thuộc danh mục kim loại đi với ngọc; ở đây chỉ nói về sức chịu.
Khoá dây vàng là chỗ hay hỏng thứ hai. Khoá vòng lò xo nhỏ đi với dây mảnh thì hợp, nhưng với mặt nặng và người đeo liền, khoá càng cua (khoá tôm hùm) cỡ vừa chắc hơn và dễ cài hơn với người lớn tuổi. Khi chọn dây vàng cho mặt ngọc, bạn nên treo mặt vào rồi cầm hai đầu dây lắc nhẹ: dây tốt rơi thành đường cong mềm, không gãy góc ở chỗ treo, khoen mặt trượt được trên dây chứ không kẹt giữa hai mắt.
Dây bạc: hợp màu ngọc nhạt nhưng cần chịu khó làm sạch
Dây bạc 925 (bạc có khoảng 92,5% bạc, phần còn lại thường là đồng) có màu trắng mát, đi với ngọc trắng, ngọc băng trong, ngọc tím nhạt rất hài hoà. Về độ chịu lực, dây bạc cùng kiểu mắt và cùng độ dày với dây vàng 18K thì kém hơn đôi chút, nên với mặt ngọc vừa và lớn bạn nên chọn mắt dày hơn một cỡ so với dây bạc bạn hay đeo trơn.
Nhược điểm quen thuộc của bạc là xỉn. Bạc phản ứng với các hợp chất lưu huỳnh trong không khí, trong mồ hôi, cao su, một số mỹ phẩm, tạo lớp bạc sulfua màu vàng sẫm rồi đen. Dây xỉn không làm hại ngọc, nhưng khi làm sạch dây, bạn phải tháo mặt ngọc ra trước. Nước đánh bạc dạng ngâm thường có tính axit; ngọc hàng A không ngại ngâm nhanh, nhưng ngọc từng qua xử lý tẩy và bơm keo, hoặc mặt ngọc dán ghép, có thể bị ảnh hưởng. Nếu chưa chắc món ngọc của mình là hàng gì, đừng để nó tiếp xúc với hoá chất tẩy rửa nào ngoài nước ấm và xà phòng dịu.
Dây bạc xi vàng hoặc xi rhodium trông như vàng hay vàng trắng nhưng lớp xi mỏng sẽ mòn ở gáy và ở đáy chữ V, chỗ khoen mặt cọ vào. Đeo mặt ngọc nặng lên dây xi thì chỗ mòn hiện ra sớm hơn đeo dây trơn. Đây không phải lỗi của tiệm mà là bản chất của lớp xi; nếu muốn bền màu lâu, bạn nên hỏi rõ dây là bạc trơn hay bạc xi trước khi mua.
Dây dù và dây lụa tết tay: êm, dễ hợp mặt chạm, nhưng là đồ tiêu hao
Ở nhiều tiệm ngọc, mặt ngọc chạm được bán kèm sợi dây dù đen hoặc đỏ tết tay, có nút trượt để chỉnh dài ngắn. Dây dù làm từ sợi tổng hợp như nylon hay polyester, chịu nước tốt, không gỉ, không xỉn, đủ mảnh để luồn qua lỗ xỏ nhỏ mà kim loại không qua được. Mặt ngọc treo dây sợi cũng ít bị va lách cách như khi treo trên dây kim loại, vì sợi mềm không đập vào ngọc.
Đổi lại, dây sợi là đồ tiêu hao. Chỗ sợi đi qua lỗ xỏ cọ vào cạnh ngọc mỗi lần mặt đung đưa, lâu ngày sẽ xơ, mỏng dần và có thể đứt. Mồ hôi, dầu gội, kem dưỡng da làm sợi bẩn và cứng lại. Dây lụa còn yếu hơn: tơ tự nhiên mất bớt sức chịu khi ướt, dễ bạc màu dưới nắng và khó giặt. Vì vậy dây lụa hợp đeo theo dịp, còn người đeo liền thường chọn dây dù.
Điểm cần nhớ là nhìn kỹ đoạn dây nằm trong lỗ xỏ mỗi tháng một lần, đặc biệt ở hai mép lỗ. Thấy sợi xù, bạc màu, mỏng hơn đoạn bên cạnh là lúc thay dây, đừng đợi tới khi đứt. Thay dây sợi rẻ công và nhanh hơn nhiều so với việc đi tìm mặt ngọc rơi ở đâu đó trên đường. Cách chọn sợi, kiểu nút và cách tự kiểm dây tết có bài riêng trong danh mục này.
Dây da và dây sợi phủ sáp: khi nào hợp, khi nào nên tránh
Dây da mảnh màu nâu, đen hay dây sợi bông phủ sáp cho mặt ngọc vẻ mộc, hợp với đồ dạo phố, áo phông, áo sơ mi vải thô và được nhiều nam giới thích. Dây da cũng mềm, không lạnh trên da, dễ thắt nút ở hai đầu hoặc gắn khoá kim loại.
Hạn chế của dây da nằm ở nước và mồ hôi. Da thuộc ngấm ẩm, khô lại thì cứng, lâu ngày nứt ở chỗ uốn nhiều nhất, thường đúng chỗ treo mặt. Da nhuộm có thể ra màu khi đẫm mồ hôi, để lại vệt trên cổ áo trắng. Người đeo liền cả ngày ở khí hậu nóng ẩm như phần lớn Việt Nam sẽ thấy dây da xuống cấp nhanh hơn nhiều so với ở xứ lạnh khô. Một số người còn nhạy cảm với chất thuộc da hoặc thuốc nhuộm; nếu thấy ngứa, đỏ ở đúng vùng dây chạm, nên đổi dây và hỏi bác sĩ da liễu nếu tình trạng kéo dài.
Nếu vẫn thích vẻ ngoài của dây da, bạn có thể dùng nó như sợi dây thứ hai để đổi phong cách, còn ngày thường đeo dây dù hoặc dây kim loại. Đừng để mặt ngọc giá trị treo lâu ngày trên một sợi da đã cứng và có vết rạn, vì da đứt thường đứt gọn mà không báo trước.
Thử dây với mặt ngọc trước khi quyết định
Dù mua dây ở tiệm hay dùng lại sợi dây có sẵn ở nhà, bạn nên làm vài bước kiểm tra đơn giản. Mất chừng mười phút nhưng tránh được phần lớn chuyện tiếc nuối về sau.
- Đo lòng lỗ xỏ hoặc lòng khoen của mặt ngọc bằng thước kẹp, hoặc ước bằng cách luồn thử một sợi chỉ, cây tăm, đầu dây. Ghi lại để mang theo khi đi chọn dây.
- Treo mặt lên dây, cầm hai đầu dây ngang tầm mắt và để mặt ngọc rơi tự do. Quan sát chỗ treo: dây gấp góc nhọn, mắt xích bị kéo dẹt hay khoen kẹt cứng đều là dấu hiệu dây quá mảnh hoặc khoen không hợp.
- Đeo thử trước gương, quay người sang hai bên rồi cúi xuống như khi buộc dây giày. Mặt ngọc đung đưa quá mạnh, đập vào cúc áo hay xương ức thì có thể dây quá dài hoặc quá mềm so với sức nặng của mặt.
- Sờ dọc gáy xem có chỗ ráp, đầu sợi cứng hay mép khoá sắc không. Cảm giác khó chịu ở gáy sau nửa ngày đeo thường là lý do khiến người ta bỏ cả món ngọc vào ngăn kéo.
- Cài và mở khoá vài lần bằng chính tay mình, không nhờ người bán. Nếu bạn lớn tuổi, móng dài hay tay hơi run, chọn khoá to dễ thao tác ngay từ đầu.
- Hỏi rõ chất liệu, tuổi vàng hoặc bạc trơn hay xi, và giữ lại hoá đơn hay phiếu ghi chất liệu. Thông tin này cần khi đổi dây, sửa dây hay làm lại món đồ sau này.
Ví dụ giả định: một mặt ngọc hình giọt nước dài khoảng ba phân, nặng chừng tám gam, có lỗ xỏ nhỏ. Dây vàng mảnh mắt bi sẽ phải qua một khoen trung gian và có nguy cơ mòn nhanh; dây dù đen tết nút trượt hoặc dây vàng 18K mắt dày hơn cỡ thường đều là phương án hợp lý hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mặt ngọc nhỏ có đeo được với dây vàng thật mảnh không?
Được, nếu mặt nhẹ và khoen mặt vừa với mắt dây. Mặt chỉ vài gam treo trên dây mảnh 18K đeo hằng ngày vẫn ổn. Bạn chỉ cần kiểm chỗ khoen cọ vào dây vài tháng một lần, vì đó là điểm mòn trước tiên dù dây mảnh hay dày.
Dây dù đeo mặt ngọc bao lâu thì nên thay?
Không có mốc cố định. Người đeo liền, ra nhiều mồ hôi có thể phải thay sau vài tháng; người đeo theo dịp có khi dùng được vài năm. Cách đáng tin là nhìn đoạn dây trong lỗ xỏ: xơ, bạc màu, mỏng hơn đoạn bên cạnh là thay.
Đeo mặt ngọc với dây bạc có làm ngọc bị đen không?
Không. Thứ bị đen là dây bạc vì bạc phản ứng với hợp chất lưu huỳnh. Đôi khi bụi xỉn và cặn mồ hôi bám vào mép khoen, mép lỗ của mặt ngọc trông như vết bẩn; rửa mặt ngọc bằng nước ấm và xà phòng dịu là sạch. Đừng ngâm mặt ngọc chung với nước đánh bạc.
Có nên đeo mặt ngọc giá trị bằng dây lụa hằng ngày?
Không nên nếu bạn đeo liền cả khi tắm và ngủ. Tơ yếu đi khi ướt và xơ nhanh ở chỗ cọ lỗ xỏ. Dây lụa hợp với những ngày mặc áo dài, dự lễ, còn ngày thường có thể đổi sang dây dù hoặc dây kim loại rồi thay lại khi cần.
Dây da đeo mặt ngọc có hợp với nữ không?
Hợp nếu bạn thích vẻ mộc, đi với đồ vải thô, áo phông. Không có quy định dây da chỉ dành cho nam. Chỉ cần nhớ dây da kỵ nước và mồ hôi, nên tháo khi tắm, khi tập luyện và thay ngay khi thấy chỗ uốn bắt đầu nứt.
Mua mặt ngọc kèm dây sẵn hay mua dây riêng thì tốt hơn?
Dây kèm sẵn thường đã được chọn vừa lỗ xỏ, tiện cho người không muốn lo nhiều. Mua dây riêng thì bạn chủ động chất liệu, độ dài, khoá. Dù chọn cách nào, vẫn nên thử treo, thử đeo theo các bước trong bài trước khi rời tiệm.