Dây tết tay cho mặt ngọc thường gồm một sợi chính bằng sợi tổng hợp hoặc tơ, phần treo mặt ngọc ở giữa và một nút trượt ở sau gáy để chỉnh dài ngắn. Cỡ sợi phổ biến khoảng 1 đến 2 mm, chọn theo đường kính lỗ xỏ và sức nặng của mặt. Dây tết bền nhất ở thân dây, yếu nhất ở chỗ đi qua lỗ xỏ, nên đó là chỗ cần nhìn mỗi tháng.
Nếu mặt ngọc của bạn được bán kèm sợi dây màu đen, đỏ hay xanh rêu tết tay, bài này giúp bạn hiểu sợi dây đó được làm thế nào, vì sao người thợ chọn kiểu nút ấy, và những việc nhỏ khiến dây đeo được lâu hơn. Bài cũng nói khi nào nên tự thay, khi nào nên nhờ tiệm, và vài chỗ an toàn ít người nghĩ tới khi đeo dây sợi.
Một sợi dây tết tay gồm những phần nào
Sợi chính. Phần dây chạy quanh cổ, thường là một sợi đơn tròn hoặc hai ba sợi bện lại. Sợi càng chặt, càng tròn đều thì càng ít xơ và ít bám bẩn.
Phần treo mặt. Chỗ sợi đi qua lỗ xỏ của mặt ngọc. Có thể là sợi luồn thẳng qua lỗ, có thể là một vòng gấp đôi ôm lấy đỉnh mặt, có thể kèm hạt chặn hoặc nút trang trí hai bên để mặt không trượt.
Nút trượt. Thường nằm ở sau gáy, là một đoạn sợi quấn quanh hai đầu dây chồng lên nhau. Kéo hai đầu ra thì dây ngắn lại, kéo vòng dây ra thì dây dài ra. Nút trượt thay cho khoá kim loại, đeo qua đầu hay chỉnh chặt đều được.
Hai đầu dây. Đầu sợi tổng hợp thường được hơ nóng cho chảy nhẹ để không tưa, hoặc thắt nút nhỏ, hoặc gắn hạt chặn. Đầu sợi tơ thì thắt nút hoặc dán.
Phần trang trí. Một số dây có thêm đoạn tết hoa văn, hạt nhỏ hay ống kim loại. Phần này làm đẹp nhưng cũng là chỗ bám bẩn, cần lau kỹ hơn.
Chọn sợi: chất liệu và độ mảnh
Tên thương mại của sợi rất nhiều, mỗi tiệm gọi một kiểu. Điều quan trọng là bạn hỏi được sợi làm từ gì và cỡ bao nhiêu milimét.
| Loại sợi | Cỡ hay dùng | Chịu nước, mồ hôi | Ghi chú khi đeo |
|---|---|---|---|
| Sợi nylon bện (thường gọi dây dù) | 1 – 2 mm | Tốt | Phổ biến nhất, bền, giữ nút trượt tốt; màu đậm ít lộ bẩn |
| Sợi polyester phủ sáp | 0,8 – 1,5 mm | Tốt | Mảnh, cứng hơn dây dù, hợp lỗ xỏ rất nhỏ; nút trượt có thể trơn |
| Sợi tơ tằm | 1 – 2 mm | Kém | Mềm, óng, đẹp khi đeo theo dịp; yếu khi ướt, dễ bạc màu |
| Sợi bông, sợi gai | 1,5 – 3 mm | Kém | Mộc, dễ thắm mồ hôi và ố; không hợp đeo liền |
| Dây thép bọc nhựa mảnh | 0,5 – 1 mm | Tốt | Rất bền, nhưng dễ gập gãy góc và không làm nút trượt được |
Cỡ sợi nên lớn nhất mà lỗ xỏ cho phép, trừ đi một chút để sợi cử động được trong lỗ. Sợi quá mảnh trong lỗ rộng sẽ cọ vào một điểm và xơ nhanh; sợi quá to bị ép trong lỗ thì cứng, khó luồn và mặt ngọc không nằm thẳng. Với mặt nặng, có thể luồn hai sợi mảnh song song thay vì một sợi to.
Các cách treo mặt ngọc lên dây sợi
Cách đơn giản nhất là luồn thẳng sợi dây qua lỗ xỏ rồi để mặt ngọc trượt tự do trên dây. Mặt sẽ luôn rơi về điểm thấp nhất, cách treo này dễ thay dây, nhưng khi bạn nghiêng người, mặt có thể trượt lệch sang một bên cổ. Để giữ mặt ở giữa, thợ thường thắt hai nút nhỏ hoặc thêm hai hạt chặn sát hai bên mặt ngọc.
Cách thứ hai là gấp đôi một đoạn sợi, luồn phần gấp qua lỗ xỏ rồi kéo hai đầu dây qua vòng gấp đó, tạo một nút ôm lấy đỉnh mặt. Kiểu này giữ mặt rất chắc ở giữa dây và nhìn gọn, phổ biến với mặt chạm có lỗ nằm sát đỉnh. Điểm cần biết là phần sợi ôm quanh đỉnh mặt chịu cọ nhiều, cần kiểm kỹ.
Cách thứ ba là treo mặt qua một vòng sợi riêng, rồi vòng sợi đó mới luồn vào dây chính. Mặt ngọc lúc này có thể tháo ra khỏi dây chính mà không phải cắt dây, tiện khi bạn có hai ba sợi dây màu khác nhau. Đổi lại, vòng sợi phụ là thêm một điểm cọ và thêm một điểm có thể đứt.
Dù treo kiểu nào, nguyên tắc chung vẫn là: sợi càng ít bị gập gắt ở mép lỗ thì càng bền. Mép lỗ xỏ đã được mài tròn ít cắt sợi hơn mép lỗ sắc. Nếu bạn thấy sợi đứt nhiều lần ở cùng một vị trí, hãy nhờ thợ xem mép lỗ có sắc hay có vết mẻ nhỏ cứa vào sợi không.
Nút trượt: chỉnh độ dài thế nào và cần lưu ý gì
Nút trượt là đoạn sợi quấn vài vòng quanh hai đầu dây chồng lên nhau, đủ chặt để dây không tự trôi nhưng đủ lỏng để kéo bằng tay. Số vòng quấn càng nhiều thì nút càng giữ chặt, nhưng cũng càng khó kéo. Với sợi dây dù tròn, nút trượt thường giữ tốt; với sợi phủ sáp trơn, nút có thể tự trôi ra khi mặt nặng, khiến dây dài dần trong ngày.
Khi chỉnh, bạn giữ nút trượt bằng hai ngón tay, tay kia kéo đầu dây hoặc kéo vòng dây. Đừng giật mạnh, vì giật làm nút xiết chặt vào sợi và để lại nếp. Nếu nút trượt đã quá chặt, nhỏ một giọt nước ấm lên nút, đợi vài giây rồi kéo nhẹ thường giúp nó nới ra; đừng dùng dầu hay kem dưỡng để bôi trơn vì chúng làm bẩn sợi và mặt ngọc.
Một chuyện an toàn ít người nghĩ tới: sợi dây dù bền hơn nhiều so với dây chuyền vàng mảnh. Khi dây bị vướng vào máy móc đang quay, tay nắm cửa xe hay bị ai đó giật mạnh, dây kim loại mảnh có thể đứt và nhả ra, còn dây sợi chắc lại giữ nguyên. Vì vậy khi làm việc gần máy có bộ phận quay, khi tập võ, hay khi bế trẻ nhỏ hay giật đồ, bạn nên tháo dây hoặc đeo vào trong áo.
Với trẻ em, dây sợi tết có nút trượt càng cần cẩn trọng: nút trượt có thể bị kéo chặt dần quanh cổ. Trẻ nhỏ không nên đeo dây cổ khi ngủ hay khi không có người lớn trông.
Chọn màu và độ dày dây theo mặt ngọc
Màu dây ảnh hưởng tới cách người nhìn thấy màu ngọc. Dây đen tạo nền tương phản mạnh, làm ngọc xanh lục, ngọc trắng băng và ngọc tím trông sáng và trong hơn. Dây đỏ, dây cam đất gợi vẻ truyền thống, hợp với ngọc xanh đậm, ngọc vàng mật. Dây xanh rêu, dây nâu trầm làm món đồ dịu đi, hợp người thích vẻ kín đáo hoặc đeo trong môi trường công sở. Dây trắng, dây kem thì dễ lộ bẩn và có thể làm ngọc trắng trông nhạt, nên ít được chọn.
Độ dày dây nên cân với kích thước mặt. Mặt nhỏ, mảnh như giọt nước hai phân treo trên dây hai milimét sẽ trông như bị sợi dây lấn át; mặt to, chạm khối nặng treo trên sợi mảnh dưới một milimét lại trông chênh vênh và sợi chịu lực kém. Một cách ước nhanh là đặt mặt ngọc lên bàn, đặt sợi dây cạnh nó, nhìn từ khoảng cách một sải tay: nếu mắt bạn nhìn thấy sợi dây trước khi thấy mặt ngọc, sợi có thể đang quá to hoặc màu quá gắt.
Nếu chưa chắc, chọn sợi đen cỡ vừa với nút trượt là phương án an toàn cho phần lớn mặt ngọc và phần lớn trang phục. Sau đó bạn có thể sắm thêm một sợi màu khác để đổi theo dịp, vì thay dây tết vốn đơn giản.
Tự kiểm dây tết mỗi tháng trong hai phút
Làm đều đặn thì bạn sẽ thấy dây cũ đi trước khi nó đứt. Nên làm dưới ánh sáng tốt, có kính lúp hoặc camera điện thoại càng tốt.
- Tháo dây ra, đặt lên mặt bàn sáng màu, duỗi thẳng.
- Nhìn đoạn sợi nằm trong lỗ xỏ và ngay hai bên mép lỗ: so màu, độ dày với đoạn sợi ở gáy. Sợi xơ lông, bạc màu, dẹt lại là dấu hiệu mòn.
- Kéo nhẹ mặt ngọc theo hai hướng ngược nhau trên dây. Sợi kêu rít, có cảm giác sạn là đã có bụi bẩn cứng kẹt trong lỗ.
- Kiểm nút trượt: kéo thử xem có trôi quá dễ không, các vòng quấn có bị bung, lỏng không.
- Kiểm hai đầu dây: phần hơ chảy có nứt, phần nút đầu có tuột không.
- Nếu dây có hạt chặn, kiểm hạt có lỏng, có nứt không.
Thấy sợi mòn ở lỗ xỏ thì nên thay toàn bộ sợi, không nên chỉ thắt lại hay quấn thêm. Chỗ đã mòn luôn là chỗ đứt tiếp theo.
Tự thay dây hay nhờ tiệm, và giữ dây bền màu
Thay dây tết cho mặt ngọc không khó nếu bạn khéo tay và có sợi đúng cỡ. Phần khó nhất là luồn sợi qua lỗ xỏ nhỏ mà không làm tưa đầu sợi, và làm nút trượt đều tay. Nếu mặt ngọc có giá trị, lỗ xỏ hẹp hoặc từng có vết mẻ, nhờ tiệm làm sẽ nhẹ đầu hơn: thợ quen tay ít khi phải cạy, nạy quanh mép lỗ.
Khi tự thay, bạn cắt sợi cũ bằng kéo nhỏ ở đoạn xa mặt ngọc, rồi rút từ từ ra khỏi lỗ, đừng giật mạnh. Đầu sợi mới có thể vót nhọn hoặc hơ nóng rồi vuốt nhọn khi còn mềm (với sợi tổng hợp) để dễ luồn. Đừng đưa lửa lại gần mặt ngọc; hơ đầu sợi ở xa rồi mới luồn.
Để giữ dây bền màu và ít bẩn, nên tháo dây khi gội đầu, dùng dầu xả, thuốc nhuộm tóc, khi xịt nước hoa và thoa kem dưỡng vùng cổ. Dây bẩn có thể giặt nhẹ bằng nước ấm pha chút xà phòng dịu, dùng bàn chải mềm chải dọc sợi, xả sạch rồi phơi khô trong bóng râm. Tháo mặt ngọc ra trước khi giặt dây, rửa riêng mặt ngọc bằng nước ấm và lau khô. Dây đỏ, dây màu đậm có thể ra màu trong lần giặt đầu, nên giặt riêng.
Cuối cùng, nếu bạn đeo dây sợi cả ngày, cả đêm trong nhiều năm, hãy coi dây là thứ cần thay định kỳ như bàn chải đánh răng. Có sẵn một hai sợi dây dự phòng cùng cỡ ở nhà là cách đơn giản để không bao giờ phải đeo một sợi dây đã quá mòn.
Câu hỏi thường gặp
Dây đỏ và dây đen khác nhau gì khi đeo mặt ngọc?
Về chất liệu thì thường như nhau, chỉ khác màu nhuộm. Dây đen ít lộ bẩn, làm ngọc xanh, ngọc trắng nổi rõ; dây đỏ tươi hơn, gợi nét truyền thống nhưng dễ bạc màu và có thể ra màu khi đẫm mồ hôi. Chọn theo sở thích và màu áo hay mặc.
Nút trượt của dây cứ tự tuột ra thì làm sao?
Thường do sợi quá trơn, số vòng quấn ít hoặc mặt ngọc nặng. Có thể nhờ thợ quấn thêm vòng hoặc thay sang sợi bện có độ nhám. Tạm thời, bạn có thể thắt một nút nhỏ ở mỗi đầu dây sau khi đã chỉnh độ dài vừa ý.
Dây tết tay có đeo khi tắm được không?
Dây dù và sợi polyester chịu nước tốt, nên tắm vẫn đeo được. Nhưng xà phòng, dầu gội, dầu xả bám vào sợi làm sợi nhanh bẩn và cứng. Nếu đeo liền, bạn nên xả nước sạch qua dây sau khi tắm và để khô tự nhiên.
Mặt ngọc lỗ rất nhỏ, chỉ lọt sợi chỉ, thì đeo thế nào?
Có thể dùng sợi polyester phủ sáp loại mảnh, hoặc luồn một vòng sợi mảnh qua lỗ rồi gắn vòng đó vào dây chính to hơn. Nhờ thợ khoan rộng lỗ là phương án cuối cùng, vì không đảo ngược được và có rủi ro mẻ mép.
Sợi tơ tằm có hợp đeo mặt ngọc hằng ngày không?
Tơ tằm đẹp và êm nhưng yếu đi khi ướt và bạc màu dưới nắng. Đeo hằng ngày, nhất là ở khí hậu nóng ẩm, sợi tơ mòn nhanh ở lỗ xỏ. Hợp hơn khi dùng cho dịp lễ, rồi đổi sang sợi tổng hợp cho ngày thường.
Có nên dùng keo để cố định nút trên dây tết không?
Một chấm keo nhỏ ở đầu dây hay nút cuối giúp không tuột, nhưng không nên để keo lan vào lỗ xỏ hay dính lên mặt ngọc. Keo khô trên ngọc khó làm sạch, và nếu ngọc từng qua xử lý thì bạn càng không nên cạo hay dùng dung môi để lau.