Lắc tay hạt ngọc hay đứt dây chủ yếu vì ba chỗ: mép lỗ hạt cứa vào dây, nút thắt hoặc đầu bấm ở hai đầu lắc bị gập và mỏi, và chỗ dây nối vào khoá bị kéo nhiều nhất. Chọn loại dây hợp với cỡ lỗ hạt, kiểm tra ba chỗ này mỗi tháng và thay dây khi thấy dấu hiệu mòn là cách giữ lắc hạt ngọc bền nhất.
Bài này viết cho lắc tay hạt ngọc có khoá, loại hạt xỏ trên dây rồi nối hai đầu vào khoá kim loại. Vòng dây chun và vòng dây rút có đặc điểm riêng, được bàn ở bài khác. Bài không hướng dẫn kỹ thuật xỏ và thắt nút chuỗi hạt từ đầu; ở đây chỉ nói đủ để bạn hiểu chiếc lắc của mình, nhận ra lúc nó sắp đứt và nói chuyện với thợ cho rõ.
Các loại dây xỏ hạt hay gặp trên lắc ngọc
Mỗi loại dây có chỗ mạnh và chỗ yếu riêng. Bảng dưới so sánh ở mức người đeo cần biết.
| Loại dây | Ưu điểm | Điểm yếu | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Dây cước (sợi nhựa đơn) | Trong suốt, rẻ, dễ xỏ | Cứng, giòn theo thời gian, dễ bị mép lỗ cứa đứt | Lắc giá trị thấp, đeo thử, ít dùng cho hạt ngọc quý |
| Dây sợi tổng hợp bện (dây dù, dây nylon bện) | Mềm, rủ đẹp, thắt nút tốt | Thấm nước, xơ dần ở mép lỗ | Lắc thắt nút giữa các hạt, lắc phong cách mềm |
| Dây lụa | Mềm, truyền thống, rủ rất đẹp | Yếu khi ướt, giãn theo thời gian | Lắc đeo nhẹ nhàng, ít dính nước |
| Dây thép bọc nhựa nhiều sợi | Rất khoẻ, chịu kéo tốt | Gập gắt dễ gãy gập, rủ không mềm bằng dây sợi | Lắc hạt nặng, đeo hằng ngày |
| Xích kim loại có hạt gắn từng đoạn | Bền, đứt một đoạn không bung cả chuỗi | Nặng hơn, kim loại cọ vào hạt | Lắc kiểu xích xen hạt |
Với hạt ngọc đeo hằng ngày, dây thép bọc nhựa nhiều sợi hoặc dây sợi tổng hợp bện chất lượng tốt là hai lựa chọn được nhiều thợ dùng. Dây cước đơn tiện nhưng ít khi là lựa chọn lâu dài cho hạt ngọc.
Ba chỗ dây hay mòn nhất
Mép lỗ hạt. Lỗ hạt được khoan qua đá cứng; nếu mép lỗ không được mài nhẵn, nó giống một lưỡi dao rất nhỏ. Mỗi khi lắc chuyển động, dây cọ vào mép lỗ. Hạt nằm ở chỗ lắc gập nhiều, như đoạn ở mặt trong cổ tay, mòn dây nhanh nhất.
Nút thắt hoặc đầu bấm ở hai đầu lắc. Dây được thắt nút hoặc bấm bằng một hạt kim loại nhỏ gọi là đầu bấm để nối vào khoá. Chỗ này dây bị gập gắt và chịu toàn bộ lực kéo khi bạn cài khoá, tháo khoá. Đầu bấm bấm quá mạnh có thể làm dây thép gãy gập; bấm quá nhẹ thì dây tuột.
Chỗ dây nối vào khoá và khoen. Khoen nối dây với khoá là chi tiết kim loại nhỏ, bị kéo mỗi lần đeo tháo. Khoen hở có thể mở dần; dây cọ vào khoen cũng mòn.
Ngoài ba chỗ trên. Dây còn có thể yếu đi đều trên toàn chiều dài vì mồ hôi, nước, kem dưỡng, nước hoa, nhưng kiểu yếu này thường biểu hiện bằng dây chùng, hạt lộ khe trước khi đứt.
Tự kiểm tra lắc hạt ngọc mỗi tháng
Năm phút mỗi tháng giúp bạn phát hiện phần lớn trường hợp trước khi lắc đứt giữa đường.
- Tháo lắc, đặt lên khăn sáng màu dưới đèn sáng. Có kính lúp thì càng tốt.
- Cầm hai đầu lắc, uốn nhẹ thành vòng cung để các hạt tách ra một chút. Nhìn đoạn dây giữa các hạt: dây phải đều màu, không xơ, không mỏng một chỗ.
- Nhìn kỹ hai đầu lắc, chỗ nút thắt hoặc đầu bấm. Nút không lỏng, dây không lộ sợi xơ ra khỏi đầu bấm, đầu bấm không nứt.
- Kiểm tra khoen và khoá: khoen không hở, lò xo khoá còn bật mạnh.
- Cầm lắc lên, lắc nhẹ. Nếu nghe hạt va nhau nhiều hơn trước, dây có thể đã chùng.
- So chiều dài lắc với lần đo trước. Dây sợi giãn dần theo thời gian; lắc dài ra là dấu hiệu dây đang mỏi.
Nếu thấy một trong những dấu hiệu trên, ngừng đeo và mang đi thay dây. Đeo tiếp "cho hết tuần" thường là cách để mất hạt.
Khi mang lắc đi thay dây: nói gì với thợ
Hãy mang theo lắc cùng toàn bộ hạt nếu lắc đã đứt, đựng trong túi khoá kéo. Đếm số hạt và ghi lại; nếu lắc có hạt cách bằng kim loại hay hạt khác màu, ghi cả thứ tự hoặc chụp ảnh lắc khi còn nguyên. Thợ sẽ xỏ lại đúng như cũ.
Nói rõ cách bạn đeo: đeo hằng ngày hay thỉnh thoảng, có hay dính nước không, có đeo khi tập thể thao không. Thông tin này giúp thợ chọn loại dây. Với lắc hạt ngọc đeo hằng ngày, có thể đề nghị dùng dây thép bọc nhựa nhiều sợi hoặc dây bện chất lượng tốt thay cho dây cước.
Nhờ thợ kiểm tra lỗ từng hạt. Những hạt có mép lỗ sắc có thể được mài nhẹ cho nhẵn, hoặc thợ có thể lót thêm một ống kim loại nhỏ ở hai đầu lỗ. Đây là cách giảm mòn dây hiệu quả nhất, đặc biệt với hạt ngọc khoan lỗ thô.
Hỏi về cách bảo vệ dây ở chỗ nối khoá. Một số thợ dùng ống bảo vệ dây bằng kim loại xoắn nhỏ bọc đoạn dây gập quanh khoen, giúp dây không bị gập gắt và không cọ trực tiếp vào khoen.
Nếu lắc là món có giá trị tình cảm hay giá trị lớn, chụp ảnh từng hạt trước khi giao và xin phiếu nhận. Đây là thói quen tốt mỗi khi giao trang sức ngọc cho người khác.
Thói quen đeo giúp dây bền hơn
Phần lớn hao mòn của dây xảy ra trong những tình huống hằng ngày có thể tránh được.
- Tháo lắc trước khi tắm, đi bơi, rửa bát. Nước làm dây sợi mềm và yếu hơn trong lúc ướt.
- Bôi kem dưỡng, xịt nước hoa trước, đeo lắc sau khi da đã khô.
- Tháo lắc trước khi ngủ. Nằm đè lên lắc làm dây bị ép và gập ở những góc bất thường.
- Không kéo lắc qua bàn tay khi khoá chưa mở. Mở khoá ra rồi mới tháo.
- Cất lắc nằm thẳng trong hộp hoặc túi vải, không treo lắc hạt nặng lên móc trong thời gian dài, vì dây sợi sẽ giãn dần dưới sức nặng của hạt.
- Không để lắc dưới nắng gắt, trên taplo xe, gần bếp.
Với lắc hạt ngọc to và nặng, sức nặng của chính các hạt là lực kéo thường trực lên dây. Đây là lý do lắc hạt to cần dây khoẻ hơn và cần kiểm tra thường xuyên hơn lắc hạt nhỏ.
Thắt nút giữa các hạt: có cần không
Trên chuỗi hạt quý, thợ thường thắt một nút nhỏ giữa từng hạt. Cách này có hai lợi ích: các hạt không cọ trực tiếp vào nhau, và nếu dây đứt, chỉ một hai hạt rơi ra chứ không bung cả chuỗi. Với lắc tay hạt ngọc, nút giữa các hạt cũng có tác dụng tương tự, nhưng làm lắc dài hơn và có dáng mềm hơn.
Không phải lắc nào cũng cần thắt nút. Lắc hạt nhỏ, hạt sát nhau, xỏ trên dây thép bọc nhựa thường không thắt nút mà dùng đầu bấm ở hai đầu. Lắc hạt to trên dây sợi bện thì thắt nút là cách làm phổ biến. Kỹ thuật thắt nút chuỗi hạt là chủ đề của nghề chế tác; điều bạn cần biết là có lựa chọn này khi thay dây, và hỏi thợ xem nó có hợp với chiếc lắc của mình không.
Nếu lắc của bạn có nút giữa các hạt, kiểm tra thêm các nút: nút có bị dẹt, lỏng, dây ở nút có đổi màu không. Dây sợi ở nút thường bẩn và mòn trước.
Lắc đứt giữa đường: giữ lại được nhiều hạt nhất
Lắc có khoá đứt thường đứt ở đầu bấm hoặc ở một đoạn dây giữa. Phản ứng trong vài giây đầu quyết định bạn mất bao nhiêu hạt.
- Ngay khi thấy lắc tuột hay nghe hạt rơi, giữ yên cổ tay và úp lòng bàn tay kia bên dưới để hứng.
- Nếu lắc đứt ở một đầu, giữ chặt đầu còn lại hướng lên trên để hạt không trượt ra khỏi dây.
- Nhặt những hạt rơi gần trước, sau đó mới tìm hạt văng xa. Soi đèn điện thoại nghiêng sát mặt đất để hạt đổ bóng.
- Cho hạt vào túi có khoá kéo hoặc phong bì, không bỏ rời vào túi áo.
- Về nhà, đếm hạt và so với số đã ghi lại khi mua. Nếu thiếu, tìm lại ở nơi lắc đứt nếu còn kịp.
- Nếu nhà có trẻ nhỏ và lắc đứt trong nhà, tìm thật kỹ cho tới khi đủ số hạt.
Lắc có nút giữa các hạt hay lắc kiểu xích xen hạt có lợi thế ở đây: khi đứt, chỉ một vài hạt rời ra thay vì cả chuỗi. Đây là một lý do để chọn những kiểu này cho hạt ngọc quý.
Hạt to, hạt nhỏ và sức chịu của dây
Cùng một loại dây, lắc hạt to chịu lực khác lắc hạt nhỏ. Hạt to nặng hơn, mỗi lần cổ tay chuyển động, quán tính của các hạt kéo dây mạnh hơn. Hạt to cũng thường có lỗ khoan to hơn, dây dễ trượt và cọ hơn nếu dây không vừa lỗ. Vì vậy lắc hạt ngọc từ tám ly trở lên cần dây khoẻ hơn và chọn đường kính dây vừa khít với lỗ.
Ngược lại, hạt rất nhỏ có lỗ khoan nhỏ, chỉ xỏ được dây mảnh. Dây mảnh thì yếu hơn, mép lỗ nhỏ cũng dễ cứa hơn. Với lắc hạt nhỏ, chọn dây mảnh mà khoẻ, như dây thép bọc nhựa loại nhiều sợi mảnh, và kiểm tra thường xuyên.
Lắc trộn hạt to với hạt nhỏ thì dây phải vừa với lỗ hạt nhỏ nhất. Hạt to trên đoạn dây mảnh sẽ lắc lư, cọ dây ở mép lỗ. Thợ thường xử lý bằng cách xỏ thêm hạt đệm nhỏ trong lỗ hạt to hoặc dùng ống lót. Khi đặt làm lắc trộn cỡ, hỏi thợ cách họ xử lý chỗ này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lắc hạt ngọc mới mua đã đứt dây?
Thường do dây không hợp, như dây cước mảnh cho hạt nặng, hoặc mép lỗ hạt sắc cứa dây, hoặc đầu bấm làm chưa tốt. Mang lắc lại cho người bán hoặc thợ xem, đề nghị thay dây khoẻ hơn và mài nhẵn những lỗ hạt có mép sắc.
Dây thép bọc nhựa có tốt hơn dây cước không?
Với lắc hạt ngọc đeo hằng ngày, dây thép bọc nhựa nhiều sợi chịu kéo tốt và ít bị mép lỗ cứa đứt hơn dây cước đơn. Nhược điểm là nếu bị gập gắt, dây có thể gãy gập, và rủ không mềm bằng dây sợi bện.
Đầu bấm trên lắc hạt là gì?
Đầu bấm là hạt kim loại nhỏ được bóp dẹt để kẹp chặt dây, giữ dây nối với khoen và khoá ở hai đầu lắc. Đây là một trong những chỗ chịu lực nhiều nhất, cần kiểm tra xem có nứt, lỏng hay dây lộ sợi không.
Bao lâu nên thay dây lắc hạt ngọc một lần?
Không có mốc cố định; tuỳ loại dây và cách đeo. Kiểm tra mỗi tháng và thay khi thấy dây xơ, mỏng, đổi màu, lắc dài ra hay đầu bấm có dấu hiệu lỏng. Lắc đeo hằng ngày thường cần thay sớm hơn lắc thỉnh thoảng mới đeo.
Lỗ hạt ngọc sắc có sửa được không?
Thợ có thể mài nhẹ mép lỗ cho nhẵn hoặc lót một ống kim loại nhỏ ở đầu lỗ. Việc này giảm mòn dây đáng kể. Nhờ thợ kiểm tra từng hạt mỗi khi thay dây, nhất là những hạt khoan lỗ thô.
Lắc hạt ngọc có nên thắt nút giữa các hạt không?
Thắt nút giúp hạt không cọ vào nhau và nếu dây đứt chỉ rơi một hai hạt. Đổi lại, lắc dài hơn và mềm hơn. Hợp với lắc hạt to trên dây sợi bện; hỏi thợ xem có hợp với chiếc lắc của bạn không.