Trên trang sức ngọc bạc xi vàng hay đồng mạ, lớp màu bên ngoài chỉ dày vài phần nghìn milimét nên mòn trước ở những chỗ cọ xát và tiếp xúc mồ hôi: đai nhẫn phía lòng bàn tay, khoen treo mặt dây, chỗ uốn của móc hoa tai, cạnh sắc của ổ. Khi lớp xi mòn, màu kim loại nền lộ ra, mặt ngọc nằm giữa hai màu loang lổ và trông kém đi rõ rệt. Biết trước chỗ mòn, bạn sẽ đeo và chăm đúng cách, và biết lúc nào nên mang đi xi lại.
Bài này dành cho người có hoặc định mua trang sức ngọc mà phần kim loại không phải vàng nguyên khối: bạc xi vàng, bạc xi vàng hồng, đồng hay hợp kim mạ vàng, bạc xi rhodium. Đây là nhóm món phổ biến ở trang sức ngọc thời trang và quà tặng. Bài không bàn giá, không đánh giá thương hiệu; chỉ giải thích cách lớp xi hoạt động và cách sống chung với nó.
Xi, mạ là gì và vì sao trang sức ngọc hay dùng
Xi hay mạ là phủ một lớp kim loại rất mỏng lên bề mặt kim loại nền, thường bằng điện phân. Món đồ được làm sạch kỹ, nhúng vào bể dung dịch chứa kim loại cần phủ, dòng điện kéo kim loại bám lên bề mặt thành lớp mỏng đều. Kết quả là một món bạc có màu vàng, một món đồng có màu trắng, hay một món vàng trắng có màu trắng sáng hơn.
Với trang sức ngọc, xi mạ mở ra nhiều lựa chọn màu mà không đòi hỏi kim loại nền đắt. Một mặt ngọc xanh muốn có viền vàng ấm có thể nằm trên bạc xi vàng; một mặt ngọc tím muốn viền hồng có thể nằm trên bạc xi vàng hồng. Nhà thiết kế cũng dùng xi để thử nhiều màu cho cùng một mẫu, giúp người mua có nhiều phương án hơn.
Điều cần nhớ là màu bạn thấy chỉ là lớp áo. Lớp áo này mỏng, độ dày khác nhau tuỳ nơi làm và tuỳ mục đích. Có nơi xi dày hơn, có nơi chỉ xi lấy màu. Thông tin về độ dày thường không được ghi rõ, nên người đeo chỉ biết qua thời gian lớp xi bền tới đâu. Ở một số nước, các tên gọi như vermeil có quy định riêng; tại Mỹ, vermeil được hiểu là bạc phủ vàng có tuổi từ 10K trở lên, lớp phủ dày tối thiểu khoảng 2,5 micromet. Ở nơi khác, tên gọi có thể được dùng lỏng hơn.
Các loại kim loại xi mạ hay gặp trên trang sức ngọc
Bảng tóm tắt các dạng thường thấy, để bạn nhận ra món mình đang có hoặc đang xem.
| Tên gọi thường dùng | Kim loại nền | Lớp phủ | Điểm cần biết khi đeo |
|---|---|---|---|
| Bạc xi vàng, bạc mạ vàng | Bạc 925 | Vàng, thường mỏng | Mòn lộ bạc trắng, bạc lộ ra có thể xỉn đen |
| Vermeil | Bạc 925 | Vàng, quy định dày hơn ở một số nước | Bền màu hơn xi mỏng nhưng vẫn mòn |
| Đồng mạ vàng, hợp kim mạ | Đồng thau, hợp kim | Vàng hoặc màu vàng | Mòn lộ màu đồng, có thể để vệt xanh trên da |
| Bạc xi rhodium | Bạc 925 | Rhodium trắng | Chậm xỉn, mòn lộ bạc nhưng ít khác màu |
| Vàng trắng xi rhodium | Hợp kim vàng trắng | Rhodium trắng | Mòn lộ màu kem nhạt |
| Thép không gỉ phủ màu | Thép không gỉ | Lớp phủ PVD | Lớp phủ khá bền, khó sửa size, khó xi lại |
Khi mua, hãy hỏi người bán kim loại nền là gì và lớp phủ là gì. Câu trả lời "vàng" chung chung chưa đủ; bạn cần biết đó là vàng nguyên khối hay chỉ là màu vàng phủ lên kim loại khác. Cách đọc mô tả sản phẩm chi tiết thuộc một bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ hỏi hai câu đó.
Nhận ra món ngọc có phần kim loại xi mạ trước khi mua
Không phải người bán nào cũng ghi rõ. Vài bước dưới đây giúp bạn tự kiểm khi cầm món đồ trên tay hoặc khi đọc thông tin mua trực tuyến.
- Tìm dấu khắc ở mặt trong đai nhẫn, khoen, móc tai: dấu bạc như 925 trên món có màu vàng thường cho biết đó là bạc xi vàng.
- Nhìn kỹ những chỗ khó với tới như lòng khoen, mặt dưới ổ: món xi mỏng đôi khi màu ở đây nhạt hơn mặt ngoài.
- Hỏi thẳng người bán kim loại nền và lớp phủ; ghi nhận câu trả lời trên phiếu mua hoặc tin nhắn.
- Với hàng trực tuyến, đọc phần chất liệu chứ không chỉ tên sản phẩm; tên gọi kiểu "vàng" có thể chỉ là màu.
- Hỏi chính sách xi lại: nơi bán có nhận xi lại không, có tháo ngọc khi xi không.
Biết món đồ là xi mạ không có nghĩa là không nên mua. Điều quan trọng là bạn mua với kỳ vọng đúng: màu sẽ mòn theo thời gian và món đồ cần được đeo, cất cẩn thận hơn.
Nếu món ngọc là quà tặng, bạn nên nói với người nhận đây là bạc xi vàng hay vàng nguyên khối, để họ biết cách giữ và không bất ngờ khi thấy màu đổi sau một thời gian.
Lớp xi mòn ở đâu trước trên từng món ngọc
Nhẫn ngọc. Đai nhẫn phía lòng bàn tay cọ với tay nắm cửa, vô lăng, bàn phím, túi xách suốt ngày, nên mòn nhanh nhất. Hai bên ổ ngọc cũng hay mòn vì chạm vào ngón bên cạnh. Một chiếc nhẫn ngọc bạc xi vàng đeo hằng ngày thường lộ màu bạc ở lòng bàn tay trước tiên.
Mặt dây ngọc. Khoen treo cọ với dây chuyền khi bạn cử động, lớp xi trong lòng khoen mòn rất nhanh dù nhìn từ ngoài khó thấy. Mặt sau ổ tiếp xúc da, mồ hôi, cũng mòn sớm hơn mặt trước.
Hoa tai ngọc. Chỗ uốn của móc tai, thân chốt xuyên qua dái tai, và mặt sau ổ tiếp xúc da là ba chỗ mòn đầu tiên. Móc tai mòn lớp xi còn khiến kim loại nền tiếp xúc trực tiếp với lỗ tai, điều cần lưu ý với người da nhạy cảm.
Lắc tay, charm ngọc. Mắt xích cọ vào nhau liên tục, khoá cài bị bấm mở nhiều lần, charm va vào mặt bàn. Lắc tay xi mạ thường đổi màu sớm nhất trong các món.
Mặt ngọc giữa lớp xi đã mòn: vì sao trông kém đi nhiều
Khi lớp xi vàng mòn trên nền bạc, bạn có hai màu kim loại xen nhau quanh mặt ngọc: chỗ còn vàng và chỗ lộ bạc. Bạc lộ ra lại tiếp tục xỉn theo thời gian, tạo thêm mảng xám. Mắt người nhìn bị kéo về sự loang lổ ấy, mặt ngọc dù đẹp cũng trở thành nhân vật phụ. Với ngọc trong, đáy ổ loang màu còn phản lại vào ngọc, tạo vệt màu không đều.
Với đồng mạ, chỗ mòn lộ màu đồng vàng đỏ hoặc nâu, sau đó đồng có thể bị oxy hoá thành màu sẫm hay xanh. Một số người thấy vệt xanh hoặc đen trên da ở chỗ đeo; đó là sản phẩm của đồng phản ứng với mồ hôi, rửa sạch được, nhưng là dấu hiệu lớp phủ đã mòn tới nền.
Vì thế, với trang sức ngọc xi mạ, việc giữ lớp xi lâu là giữ vẻ đẹp tổng thể, không chỉ giữ màu kim loại. Một món ngọc xi mạ được đeo đúng cách có thể giữ màu lâu hơn đáng kể so với món cùng loại bị đeo đi tắm, đi bơi, đeo khi tập thể thao.
Đeo trang sức ngọc xi mạ sao cho bền màu
Những thói quen dưới đây giúp lớp xi bền hơn và cũng tốt cho mặt ngọc.
- Đeo trang sức sau cùng khi đã trang điểm, xịt nước hoa, thoa kem dưỡng và kem chống nắng xong; tháo ra trước tiên khi về nhà.
- Tháo ra khi tắm, rửa bát, đi bơi, tắm biển, tập thể thao, vì nước có chlor, nước biển, mồ hôi nhiều làm lớp xi mòn nhanh.
- Lau nhẹ bằng khăn mềm khô sau khi đeo; không dùng khăn lau bạc có chất đánh bóng lên bề mặt xi vàng vì có thể mài mòn lớp xi.
- Không dùng bàn chải cứng, kem đánh răng, bột mài, dung dịch làm sáng bạc cho món xi mạ.
- Cất từng món trong túi kín riêng, tránh để món xi mạ cọ vào trang sức khác.
- Luân phiên đeo nếu có nhiều món, để không món nào chịu cọ xát liên tục mỗi ngày.
Những việc này nghe nhỏ, nhưng lớp xi mỏng mòn chủ yếu vì những lần cọ xát và tiếp xúc hoá chất nhỏ lặp lại mỗi ngày.
Xi lại món ngọc: làm được không và cần dặn thợ gì
Phần lớn món bạc xi vàng, bạc xi rhodium, vàng trắng xi rhodium đều có thể xi lại khi lớp cũ mòn. Thợ sẽ làm sạch, đánh bóng nhẹ phần kim loại, rồi nhúng vào các bể dung dịch để xi. Với đồng mạ và hợp kim giá rẻ, việc xi lại có khi không đáng hoặc không cho kết quả tốt, vì bề mặt nền đã bị ăn mòn.
Mặt ngọc là điều cần tính trước khi xi. Quy trình xi có các bước làm sạch bằng dung dịch, đôi khi dùng máy siêu âm hoặc hơi nước nóng, rồi nhúng vào bể điện phân. Ngọc phỉ thuý tự nhiên khá bền, nhưng ngọc đã qua tẩy, bơm keo, nhuộm màu có thể bị ảnh hưởng bởi hoá chất, nhiệt và rung. Ngọc có vết rạn cũng có thể bị hoá chất thấm vào. Thợ cẩn thận sẽ tháo ngọc ra trước khi xi rồi gắn lại, hoặc che phủ ngọc kỹ.
Khi giao món, hãy nói rõ có ngọc, ngọc đã giám định chưa, và hỏi thợ dự định xử lý mặt ngọc thế nào. Chụp ảnh mặt ngọc trước khi giao. Hỏi luôn lớp xi mới sẽ dày hay mỏng, vì độ dày quyết định bao lâu sau bạn phải quay lại.
Có nên chọn trang sức ngọc xi mạ không
Trang sức ngọc xi mạ phù hợp khi bạn muốn thử một màu kim loại, một kiểu dáng mới mà chưa chắc sẽ đeo lâu; khi món đồ là quà mang tính thời trang; hoặc khi bạn thích đổi trang sức theo trang phục và không cần một món dùng cả đời. Mặt ngọc trong những món này vẫn là ngọc, và nếu chất ngọc tốt, sau này bạn hoàn toàn có thể chuyển mặt ngọc sang một ổ bằng vàng nguyên khối.
Nếu bạn định đeo món ngọc hằng ngày trong nhiều năm, hoặc món ngọc có giá trị tình cảm lớn, kim loại nguyên khối như vàng tây, bạch kim, hay bạc không xi sẽ đỡ việc hơn. Khi đó màu bạn thấy là màu của chính kim loại, mòn tới đâu vẫn cùng màu, và việc sửa chữa cũng đơn giản hơn. Lựa chọn cuối cùng phụ thuộc vào cách bạn đeo, không có đáp án chung cho mọi người.
Câu hỏi thường gặp
Bạc xi vàng gắn ngọc đeo được bao lâu thì phai?
Không có con số chung vì độ dày lớp xi khác nhau tuỳ nơi làm, và cách đeo ảnh hưởng rất lớn. Nhẫn đeo hằng ngày mòn nhanh nhất; mặt dây, hoa tai đeo thỉnh thoảng và tránh nước, mồ hôi giữ màu lâu hơn nhiều.
Làm sao biết trang sức ngọc là vàng thật hay chỉ xi vàng?
Hỏi người bán kim loại nền là gì và lớp phủ là gì, xem dấu khắc trên món đồ và đọc kỹ mô tả. Món bạc xi vàng thường có dấu bạc như 925; món vàng tây có dấu tuổi vàng như 750, 585. Khi không chắc, nhờ tiệm vàng kiểm tra.
Đeo đồng mạ vàng bị xanh da có sao không?
Vệt xanh thường do đồng ở kim loại nền phản ứng với mồ hôi khi lớp mạ đã mòn, rửa bằng xà phòng là sạch. Nếu da đỏ, ngứa, nổi mẩn kéo dài, nên ngừng đeo và gặp bác sĩ da liễu.
Xi lại trang sức ngọc có làm hỏng ngọc không?
Quy trình xi có làm sạch bằng hoá chất, có khi dùng siêu âm, hơi nước nóng, và nhúng dung dịch. Ngọc đã qua xử lý hoặc có vết rạn có thể bị ảnh hưởng. Thợ cẩn thận sẽ tháo hoặc che chắn ngọc; hãy hỏi rõ trước khi giao.
Có dùng khăn lau bạc cho món bạc xi vàng được không?
Không nên, vì khăn lau bạc có chất đánh bóng nhẹ có thể mài mòn lớp xi vàng mỏng. Với món xi mạ, chỉ nên lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm rồi lau khô ngay.
Có thể chuyển mặt ngọc từ ổ xi mạ sang ổ vàng không?
Thường là được, tuỳ kiểu ổ và tình trạng mặt ngọc. Thợ sẽ tháo ngọc khỏi ổ cũ, kiểm tra mép và lưng ngọc, rồi làm ổ mới. Nên chụp ảnh, ghi đặc điểm mặt ngọc trước khi giao để đối chiếu khi nhận lại.