Trâm cài tóc, ghim cài áo và khuy áo có ngọc của thế hệ trước có thể được dùng lại theo đúng chức năng với cách phối mới, hoặc tách phần ngọc ra làm mặt dây, nhẫn, hoa tai. Quyết định phụ thuộc vào cấu tạo món đồ: trâm có thân ngọc liền khối hay chỉ đầu ngọc gắn trên thân kim loại, ghim có mặt ngọc dày hay mỏng, khuy có chân kim loại chắc hay đã mục.
Ở nhiều gia đình, những món như trâm cài búi tóc, ghim cài ngực áo, khuy áo ngọc từng là đồ dùng quen thuộc của bà, của mẹ khi mặc áo dài, áo bà ba hay đi đám cưới. Ngày nay người trẻ ít búi tóc bằng trâm, ít cài ghim lên áo, nên những món ấy nằm trong hộp nhiều năm. Bài này giúp bạn xem cấu tạo từng loại, những cách dùng lại trong đời sống hôm nay, và khi nào nên tách phần ngọc để làm món khác. Bài không bàn ý nghĩa hình chạm hay nguồn gốc lịch sử của từng kiểu trâm.
Cấu tạo hay gặp và hướng làm mới
Biết món đồ được làm thế nào giúp bạn biết làm lại được gì.
| Món | Cấu tạo thường gặp | Hướng dùng lại | Hướng làm món mới |
|---|---|---|---|
| Trâm thân ngọc liền | Cả thân và đầu trâm là một khối ngọc dài | Cài búi tóc, cài khăn quàng | Hạn chế; thân dài mảnh khó làm món khác |
| Trâm đầu ngọc thân kim loại | Đầu ngọc chạm gắn trên thân vàng, bạc | Cài tóc, cài lên mũ, khăn | Tách đầu ngọc làm mặt dây, ghim cài |
| Ghim cài áo mặt ngọc | Mặt ngọc trong ổ, mặt sau có kim và móc | Cài áo khoác, khăn, túi | Chuyển ổ thành mặt dây có khoen kép |
| Khuy áo ngọc | Hạt hoặc mặt ngọc nhỏ có chân kim loại | Khâu lên áo mới, làm khuy rời | Hoa tai, khuy măng sét, charm |
Trâm thân ngọc liền là món nên giữ nguyên nhất: cắt một thân ngọc dài để làm món khác gần như luôn làm mất đi vẻ đẹp chính của nó, và thân mảnh dễ gãy khi cắt. Nếu không dùng, giữ làm kỷ vật trong hộp lót vải.
Những món có ngọc gắn trên kim loại linh hoạt hơn nhiều, vì phần ngọc có thể tách ra mà không phải cắt ngọc.
Trâm cài tóc ngọc: dùng lại cho kiểu tóc hôm nay
Trâm cài tóc vẫn có chỗ trong đời sống hôm nay: búi tóc thấp khi mặc áo dài, búi gọn khi đi làm, chụp ảnh cưới hay ảnh kỷ niệm theo phong cách truyền thống. Một chiếc trâm ngọc của bà cài trên búi tóc cô dâu ngày ăn hỏi là chi tiết nhiều gia đình trân trọng. Với tóc dài vừa, có thể học cách búi bằng một trâm qua vài video hướng dẫn búi tóc cơ bản; tóc ngắn thì khó dùng trâm.
Khi dùng trâm ngọc, nhớ rằng phần ngọc ở đầu trâm, nhất là đầu chạm, chịu va khi bạn tựa đầu vào ghế, đội mũ, hay khi trâm trượt khỏi tóc rơi xuống sàn. Thân trâm ngọc liền khối có thể gãy nếu bị bẻ hay đè. Không ngủ, không nằm tựa khi đang cài trâm ngọc. Với trâm thân kim loại, kiểm chỗ nối giữa đầu ngọc và thân, chỗ này hay lỏng theo thời gian.
Một cách dùng ít người nghĩ tới là cài trâm lên khăn quàng, khăn choàng len mùa đông, giữ hai vạt khăn bắt chéo. Cách này hợp những chiếc trâm ngắn, đầu nhỏ. Trâm cũng có thể được đặt trong hộp kính để bày trên kệ cạnh ảnh của người đã đeo nó.
Ghim cài áo ngọc: cài lại hay chuyển thành mặt dây
Ghim cài áo, có nơi gọi là kim cài áo, thường là một mặt ngọc trong ổ kim loại, mặt sau có kim dài và móc khoá. Ghim cài áo đang trở lại trong thời trang: cài lên ve áo vest, áo khoác dạ, khăn quàng, thậm chí lên quai túi xách. Một chiếc ghim ngọc xưa cài trên áo blazer trơn màu là điểm nhấn có câu chuyện.
Trước khi dùng lại, kiểm kim và móc khoá. Kim cũ có thể cong, gỉ, đầu kim tù; móc khoá có thể lỏng khiến ghim tuột. Thợ kim hoàn có thể thay kim, thay móc khoá an toàn mà không đụng vào mặt ngọc. Kim thép gỉ để lâu có thể để lại vết trên vải mỏng; kim mới bằng kim loại không gỉ an toàn hơn.
Nếu bạn không dùng ghim, mặt ngọc trong ổ có thể chuyển thành mặt dây: thợ hàn thêm khoen ở đỉnh ổ, hoặc thêm hai khoen hai bên để treo ngang trên dây. Khi chuyển, nhờ thợ gỡ kim và móc phía sau, mài phẳng chỗ hàn để mặt sau không cấn da. Cách này giữ được ổ cũ chạm tay, chỉ đổi cách đeo.
Khuy áo ngọc: khâu lên áo mới hay làm thành món khác
Khuy áo ngọc thường đi thành bộ, năm sáu chiếc hay nhiều hơn, từ một chiếc áo dài, áo bà ba hay áo kiểu cũ. Có khuy là hạt ngọc tròn có chân kim loại, có khuy là mặt ngọc dẹt nhỏ trong ổ. Cách dùng lại trực tiếp nhất là khâu lên một chiếc áo mới: áo dài, áo sơ mi lụa, áo khoác nhẹ. Hỏi thợ may chọn khuyết vừa chân khuy, và khâu chắc để khuy không rơi khi giặt.
Khuy ngọc trên áo chịu giặt giũ, là ủi. Nên tháo khuy trước khi giặt máy nếu có thể, hoặc giặt tay nhẹ nhàng, không ngâm lâu trong nước có chất tẩy. Bàn là nóng chạm trực tiếp vào khuy có thể gây sốc nhiệt cho ngọc; là ủi vòng quanh khuy, hoặc lót khăn.
Khi không dùng cho áo, bộ khuy ngọc là nguồn hạt và mặt nhỏ đồng màu rất quý cho món mới: hai khuy thành đôi hoa tai, hai khuy thành cặp khuy măng sét, nhiều khuy thành charm trên lắc tay. Vì cùng một bộ, màu thường khớp nhau hơn những viên ghép từ nhiều nguồn.
Tách phần ngọc khỏi trâm, ghim, khuy: những điều cần biết
Phần ngọc thường được giữ bằng keo và kim loại. Đầu trâm, mặt ghim, khuy có khi vừa có chấu vừa có keo. Thợ cần làm mềm keo trước khi tháo, như với ổ dán keo của nhẫn, mặt dây.
Ngọc đầu trâm thường có lỗ cắm. Đầu ngọc gắn trên thân kim loại qua một lỗ khoan cắm chốt. Khi làm mặt dây, lỗ cắm này có thể được dùng để gắn chốt treo mới, hoặc che bằng chụp kim loại.
Mặt ghim có khi mỏng. Mặt ngọc trên ghim cài áo không chịu va như mặt dây, nên đôi khi được mài mỏng. Mặt mỏng làm nhẫn sẽ dễ nứt; hợp mặt dây hoặc hoa tai hơn.
Khuy ngọc nhỏ, dễ mất. Khi tách nhiều khuy cùng lúc, cất từng chiếc trong ngăn riêng, đếm khi giao và khi nhận.
Giữ phần kim loại. Thân trâm, ổ ghim, chân khuy cũ thường có hoa văn đẹp. Chụp ảnh và giữ lại nếu không dùng vào món mới.
Gợi ý chuyển đổi theo món gốc
Một số chuyển đổi hay được chọn, tuỳ vào hình dáng và độ dày của phần ngọc.
- Đầu trâm chạm hoa, đầu trâm hình giọt: mặt dây treo dọc trên dây mảnh.
- Đầu trâm tròn dẹt: ghim cài áo mới hoặc mặt dây.
- Mặt ghim hình bầu dục dày: nhẫn mặt ngọc nếu đủ dày, không thì mặt dây.
- Mặt ghim chữ nhật dài: mặt dây treo ngang hai khoen.
- Hai khuy hạt tròn: đôi hoa tai treo hoặc nụ.
- Hai khuy mặt dẹt: khuy măng sét.
- Bộ khuy nhiều chiếc: lắc tay chặn hạt cách quãng hoặc dây chuyền điểm hạt.
Danh sách chỉ là gợi ý. Mỗi món cụ thể cần thợ xem độ dày, vết nứt, cách gắn. Và trước khi tách, hãy hỏi lại mình: món này có thể dùng nguyên được không, chỉ cần đổi cách cài? Nhiều khi câu trả lời là có.
Khi một món có thể đi nhiều hướng, chọn hướng giữ được nhiều phần gốc nhất. Ví dụ, mặt ghim chuyển thành mặt dây bằng cách thêm khoen giữ được cả ổ cũ; còn tháo mặt ra làm nhẫn thì mất ổ. Nếu hai hướng đều đẹp như nhau, hướng giữ được nhiều hơn là hướng nên chọn.
Làm sạch và gia cố trước khi dùng lại
Trâm, ghim, khuy cất lâu năm thường bám bụi trong kẽ chạm, kim loại xỉn, có khi gỉ ở kim ghim hay chân khuy. Làm sạch nhẹ là bước đầu: lau phần ngọc bằng khăn ẩm, dùng bàn chải lông mềm chải kẽ chạm với nước ấm pha xà phòng dịu, tráng và lau khô ngay. Không ngâm lâu món có keo, vì nước có thể làm keo cũ bong.
Phần kim loại xỉn có thể nhờ tiệm đánh bóng, nhưng với đồ chạm tay xưa, đánh bóng mạnh làm mòn nét chạm và mất lớp màu thời gian mà nhiều người thấy đẹp. Hãy nói rõ với thợ bạn muốn sạch nhưng không cần sáng như mới.
Gia cố là bước tiếp: siết chỗ nối giữa đầu ngọc và thân trâm, thay kim ghim gỉ, thêm móc khoá an toàn, kiểm chân khuy. Những việc nhỏ này giúp món đồ dùng lại được mà không mất gì, và nên làm trước khi đeo ra ngoài lần đầu sau nhiều năm cất giữ.
Giữ câu chuyện của những món ít người còn dùng
Trâm, ghim, khuy ngọc gắn với một thời trang phục khác: áo dài may đo, áo bà ba, những buổi tóc búi cao. Khi chúng được chuyển thành mặt dây hay nhẫn, phần ấy của câu chuyện dễ bị quên. Chụp ảnh món gốc, ghi lại ai đã dùng nó, dùng với trang phục nào, dịp nào, giúp món mới mang theo được nguồn gốc của mình.
Nếu còn ảnh cũ của bà, của mẹ cài trâm, cài ghim, đặt chúng cùng hồ sơ món đồ. Một tấm ảnh trắng đen người phụ nữ trẻ cài chiếc trâm ngọc trong ngày cưới là thứ con cháu sẽ nhìn lại rất lâu sau này.
Và nếu gia đình còn ai biết búi tóc bằng trâm, may khuy áo dài theo kiểu xưa, những kỹ năng ấy cũng đáng ghi lại. Món ngọc chỉ là một phần; cách dùng nó mới là phần dễ mất nhất.
Câu hỏi thường gặp
Trâm cài tóc ngọc có còn dùng được hôm nay không?
Còn, nhất là khi búi tóc mặc áo dài, chụp ảnh cưới, ảnh kỷ niệm. Trâm ngắn còn cài được lên khăn quàng. Tránh ngủ hay tựa đầu khi đang cài trâm ngọc vì đầu và thân trâm dễ gãy.
Có nên cắt trâm ngọc thân liền để làm mặt dây không?
Thường không nên. Thân ngọc dài mảnh dễ gãy khi cắt, và vẻ đẹp chính của trâm nằm ở dáng dài liền mạch. Nếu không dùng, giữ nguyên làm kỷ vật trong hộp lót vải, lấy ra cài vào dịp đặc biệt.
Ghim cài áo ngọc cũ chuyển thành mặt dây được không?
Được. Thợ gỡ kim và móc phía sau, mài phẳng chỗ hàn, gắn khoen ở đỉnh hoặc hai bên để treo. Cách này giữ được ổ cũ và mặt ngọc nguyên vẹn.
Khuy áo ngọc khâu lên áo mới có bền không?
Bền nếu chân khuy chắc và được khâu kỹ bằng chỉ tốt. Nên tháo khuy trước khi giặt máy, hoặc giặt tay nhẹ, và tránh để bàn là nóng chạm trực tiếp vào khuy ngọc.
Bộ khuy ngọc cũ làm thành món gì?
Hai khuy làm đôi hoa tai hoặc khuy măng sét, nhiều khuy làm lắc tay chặn hạt hay dây chuyền điểm hạt. Vì cùng một bộ, màu thường khớp nhau tốt.
Mặt ngọc trên ghim cài áo làm nhẫn được không?
Chỉ khi mặt đủ dày và không có chạm thủng. Mặt ghim thường được mài mỏng vì ít chịu va; mặt mỏng hợp làm mặt dây hay hoa tai hơn là nhẫn, món chịu va đập nhiều nhất.