Tách ngọc khỏi ổ kim loại là việc của thợ: chấu được mở từng chiếc, viền được nạy hoặc cưa mở, ổ dán keo được làm mềm keo trước khi nhấc ngọc ra. Rủi ro lớn nhất nằm ở mép ngọc, nơi bị kim loại ép nhiều năm và có thể đã có vết nứt nhỏ bị che. Người chủ món đồ cần biết khi nào nên tách, chuẩn bị gì trước khi giao, và cất giữ viên ngọc rời thế nào cho tới khi có ổ mới.
Ổ kim loại giữ ngọc không bền mãi. Chấu mòn sau nhiều năm cọ xát, viền nứt sau một cú va, keo dán đáy ổ ố vàng và bong ra. Đôi khi người ta chỉ muốn lấy viên ngọc ra để làm thành món khác. Dù vì lý do gì, tháo ngọc là thời điểm viên ngọc dễ bị tổn thương nhất kể từ khi nó được gắn vào. Bài này giải thích các tình huống phải tách, cách thợ làm với từng kiểu ổ, và những gì bạn nên hỏi, nên kiểm để viên ngọc ra khỏi ổ nguyên vẹn.
Dấu hiệu ổ hỏng và mức độ cần tách ngọc
Không phải ổ hỏng nào cũng cần tách ngọc ngay. Bảng dưới giúp bạn ước mức khẩn cấp.
| Dấu hiệu | Mức | Nên làm |
|---|---|---|
| Một chấu cong, ngọc chưa lắc | Nhẹ | Siết lại chấu, chưa cần tách |
| Một chấu gãy, ngọc hơi lắc | Cần sửa sớm | Ngừng đeo, mang tới thợ thay chấu hoặc tách ngọc |
| Viền nứt một đoạn, mép ngọc lộ ra | Cần sửa sớm | Ngừng đeo; thợ đánh giá hàn viền hay tách |
| Keo đáy ổ ố vàng, ngọc xoay được | Cần tách | Tách ngọc, làm sạch keo cũ, gắn lại hoặc ổ mới |
| Ổ biến dạng sau va đập, ngọc lệch | Khẩn | Ngừng đeo ngay; tách ngọc để kiểm mép |
| Ổ xi mạ bong, kim loại nền ăn mòn | Tuỳ | Có thể tách ngọc để làm ổ kim loại tốt hơn |
Khi ngọc đã lắc, mỗi ngày đeo tiếp là một ngày có thể rơi mất viên ngọc. Đừng chờ tới dịp thuận tiện; cất món đồ vào túi kín và mang đi sửa sớm nhất có thể.
Nếu viên ngọc đã rơi ra mà vẫn còn, cất nó trong túi nhỏ riêng, không nhét lại vào ổ hỏng để đeo tạm. Viên ngọc rơi lần thứ hai thường ở chỗ không tìm lại được.
Thợ tháo ngọc khỏi ổ chấu như thế nào
Ổ chấu là kiểu dễ tháo nhất. Thợ dùng dụng cụ nhỏ đẩy từng chấu ra khỏi mép ngọc, đủ để viên ngọc nhấc lên mà không phải uốn chấu quá mức. Thứ tự đẩy chấu và lực đẩy là kinh nghiệm: đẩy quá nhanh một bên có thể làm viên ngọc nghiêng, mép đè lên chấu bên kia và mẻ. Với chấu đã mòn mỏng, chấu có thể gãy ngay khi đẩy, nhưng điều đó không ảnh hưởng tới ngọc nếu thợ đỡ ngọc đúng cách.
Đầu chấu đôi khi bám sâu vào một rãnh nhỏ mài trên mép ngọc, hoặc mép ngọc đã mòn theo hình chấu sau nhiều năm. Khi tháo ra, bạn có thể thấy những vết lõm nhỏ ở mép; đó thường là dấu tích của chấu, không phải vết mẻ mới. Hỏi thợ chỉ cho bạn xem dưới kính lúp và ghi nhận trong phiếu.
Sau khi tháo, viên ngọc nên được rửa sạch và soi kỹ dưới đèn: tìm vết nứt ở mép, ở mặt đáy vốn bị ổ che. Đây là lúc biết chính xác tình trạng viên ngọc, thông tin quyết định ổ mới nên làm kiểu gì.
Tháo ngọc khỏi viền bao và ổ bọc kín
Viền bao là vành kim loại được đẩy ép sát quanh mép ngọc. Để tháo, thợ phải đẩy ngược vành kim loại ra ngoài, từng chút một vòng quanh, hoặc cưa một khe trên viền rồi mở ra. Viền dày, kim loại cứng, ép chặt nhiều năm là ca khó; lực nạy truyền thẳng vào mép ngọc. Thợ cẩn thận thường chấp nhận cưa bỏ viền cũ để giảm lực lên ngọc, thay vì cố giữ viền nguyên.
Ổ bọc kín, như kiểu bọc vàng ôm gần hết viên ngọc, hoặc bọc hai đầu mặt dây, khó tháo hơn nữa. Có khi phải cưa kim loại thành nhiều mảnh nhỏ để lấy ngọc ra. Phần kim loại sau đó gần như chỉ còn dùng để nấu lại. Nếu ổ bọc là phần chạm tay đẹp, hãy chụp ảnh kỹ trước khi đồng ý cưa.
Một số ổ cũ được hàn kín sau khi gắn ngọc. Hàn lại hay tháo mối hàn gần ngọc đều đòi hỏi kiểm soát nhiệt: ngọc phỉ thuý tự nhiên chịu nhiệt khá, nhưng sốc nhiệt có thể gây nứt, còn ngọc đã qua xử lý bơm keo có thể bị hỏng lớp keo. Thợ quen ngọc sẽ che chắn, làm nguội, hoặc tránh nhiệt ở gần ngọc.
Ổ dán keo: lớp keo cũ ố vàng và cách làm sạch
Nhiều mặt ngọc, nhất là mặt trứng gắn trong ổ đáy kín, được dán thêm keo ở đáy để giữ chắc. Sau nhiều năm, keo ngả vàng, ố nâu, có khi thấy rõ qua viên ngọc trong như một vệt màu ở đáy. Keo cũng có thể giòn và bong, khiến ngọc xoay trong ổ. Đây là lúc nên tách ngọc ra làm sạch.
Để tách ngọc khỏi keo, thợ thường làm mềm keo trước, bằng dung môi phù hợp hoặc nhiệt nhẹ có kiểm soát, rồi mới nhấc ngọc. Cạy khi keo còn cứng có thể làm mẻ mặt đáy ngọc. Cần lưu ý: nếu viên ngọc là loại đã qua xử lý tẩy và bơm keo, dung môi và nhiệt dùng để làm mềm keo ổ có thể ảnh hưởng tới chính lớp keo trong ngọc. Đây là lý do nên biết ngọc là loại gì trước khi tháo.
Sau khi tách, phần keo bám trên đáy ngọc được làm sạch cẩn thận. Khi gắn vào ổ mới, nhiều thợ hạn chế dùng keo hoặc chỉ dùng như lớp phụ, để lần sau tháo dễ hơn và không còn vệt ố dưới đáy.
Mặt dây, hoa tai và khuy: tách ngọc khỏi những kiểu ổ nhỏ
Mặt dây ngọc thường không có ổ kín, mà được giữ bằng khoen xỏ qua lỗ hoặc khoen kẹp ép hai bên mặt. Tháo khoen kẹp đơn giản hơn tháo viền, nhưng khoen kẹp lâu năm có khi đã ép hằn vào mặt ngọc; khi nới ra cần mở đều hai bên để không bẻ mép. Mặt dây có bọc vàng hai đầu hay viền vàng quanh mép thì giống trường hợp viền bao đã nói.
Hoa tai ngọc nhỏ, đặc biệt là nụ ngọc, thường có ổ chấu hay viền rất nhỏ, và nhiều chiếc có dán keo đáy. Vì viên ngọc nhỏ, chỉ một mẻ nhỏ ở mép cũng thấy rõ. Thợ cần kính lúp và dụng cụ nhỏ hơn bình thường; không nên đưa hoa tai ngọc cho người làm nhanh ở quầy sửa đồ lặt vặt.
Khuy áo, khuy măng sét, trâm cài có ngọc gắn trên chân kim loại thường dùng keo kết hợp chấu. Khi tách ngọc từ những món này, phần chân kim loại hiếm khi dùng lại được. Chụp ảnh cấu tạo trước khi tháo nếu bạn định làm một món tương tự, vì đó là mẫu tham khảo tốt cho thợ.
Những điều nên hỏi thợ trước khi đồng ý tháo
Viên ngọc có vết nứt nào thấy được không? Soi cùng thợ trước khi tháo, ghi lại các vết thấy được. Nếu sau khi tháo có thêm vết, bạn sẽ biết đó là vết mới hay vết cũ bị ổ che.
Thợ định tháo bằng cách nào? Đẩy chấu, nạy viền hay cưa ổ. Hỏi phần kim loại cũ có giữ được nguyên không.
Có dùng nhiệt hay dung môi không? Nếu có, hỏi thợ đã biết ngọc là loại gì chưa, và cách bảo vệ ngọc.
Nếu ngọc mẻ trong lúc tháo thì xử lý thế nào? Thoả thuận trước giúp tránh tranh cãi. Với ổ quá chặt, thợ nên báo trước rủi ro để bạn quyết định.
Ai giữ viên ngọc rời trong thời gian chờ ổ mới? Một số người nhận lại viên ngọc rời ngay sau khi tháo, rồi mang tới khi ổ mới sẵn sàng; cách này giảm thời gian viên ngọc nằm ở nơi khác.
Cất giữ viên ngọc rời trong thời gian chờ
Viên ngọc rời, không ổ, là dạng dễ thất lạc và dễ va đập nhất. Một vài thói quen nhỏ:
- Bọc viên ngọc trong vải mềm hoặc giấy lụa, cho vào túi khoá kéo nhỏ, rồi đặt trong hộp cứng.
- Ghi trên túi: món gốc là gì, ngày tháo, số đo viên ngọc.
- Không để chung với kim loại, đá quý khác trong một túi.
- Không cất trong ví, túi áo, túi xách hằng ngày.
- Chụp ảnh viên ngọc rời ở cả hai mặt, cạnh thước kẻ.
- Nếu chờ lâu, kiểm hộp định kỳ, đừng để viên ngọc rời bị lãng quên nhiều năm.
Viên ngọc rời cũng là lúc thuận tiện nhất để giám định, vì phòng thí nghiệm đo được cả hai mặt mà không bị kim loại che. Nếu bạn đã định giám định món đồ, đây là thời điểm hợp lý.
Nếu thời gian chờ ổ mới kéo dài nhiều tháng, hãy đặt một lời nhắc trên điện thoại cho ngày dự kiến làm tiếp. Nhiều viên ngọc rời đã nằm quên trong ngăn kéo cả chục năm chỉ vì việc làm ổ bị gác lại rồi không ai nhớ.
Sau khi tách: đánh giá lại và quyết định bước tiếp theo
Khi viên ngọc đã ra khỏi ổ, bạn có thông tin đầy đủ nhất về nó: kích thước thật, độ dày thật, tình trạng mép và mặt đáy. Những thông tin này có khi khác hẳn hình dung ban đầu. Một mặt trứng tưởng dày hoá ra mỏng ở đáy; một viên ngọc tưởng lành hoá ra có vết nứt nhỏ ở mép bị viền che.
Dựa trên đó mới chọn ổ mới. Mép có vết nứt cần viền bao bảo vệ thay vì chấu; viên ngọc mỏng cần đáy đỡ chắc; viên ngọc trong màu nhạt có thể khoe sáng hơn với đáy hở. Đây cũng là lúc quyết định có đổi hướng không: một viên ngọc định làm nhẫn có thể hợp làm mặt dây hơn nếu phát hiện vết nứt.
Ghi lại tất cả vào hồ sơ món đồ: ảnh viên ngọc rời, số đo, tình trạng, quyết định ổ mới và lý do. Lần sau, dù mười hay hai mươi năm nữa, người mang món đồ đi sửa sẽ biết viên ngọc đã trải qua những gì.
Câu hỏi thường gặp
Ổ ngọc bị lỏng có tự siết lại được ở nhà không?
Không nên. Dùng kìm hay dụng cụ không chuyên để bóp chấu dễ làm gãy chấu hoặc ép mạnh vào mép ngọc gây mẻ. Ngừng đeo và mang tới thợ kim hoàn.
Tháo ngọc khỏi ổ có làm mẻ ngọc không?
Có rủi ro, nhất là với viền bao ép chặt nhiều năm hay mép ngọc mỏng. Thợ cẩn thận sẽ chọn cách giảm lực lên ngọc, như cưa bỏ viền cũ thay vì nạy. Soi và ghi lại vết nứt trước khi tháo.
Vệt vàng dưới đáy mặt ngọc là gì?
Thường là keo dán đáy ổ đã ố theo thời gian, nhìn thấy qua viên ngọc. Tách ngọc ra, làm sạch keo cũ và gắn lại sẽ khắc phục. Cũng có khi là màu tự nhiên của ngọc; thợ soi khi tháo sẽ phân biệt được.
Ngọc đã qua xử lý có tháo khỏi ổ được không?
Được, nhưng cần cẩn thận với nhiệt và dung môi, vì lớp keo trong ngọc đã xử lý nhạy với chúng hơn ngọc tự nhiên. Báo cho thợ biết loại ngọc, hoặc đưa giấy giám định nếu có, trước khi tháo.
Viên ngọc rời nên cất thế nào trong thời gian chờ ổ mới?
Bọc vải mềm, cho vào túi khoá kéo nhỏ có ghi chú, đặt trong hộp cứng, cất riêng với kim loại và đá khác. Chụp ảnh hai mặt cạnh thước kẻ.
Có nên giám định khi ngọc đang rời khỏi ổ?
Đây là thời điểm thuận tiện, vì không bị kim loại che và đo được cả hai mặt. Nếu bạn định giám định, làm trước khi gắn vào ổ mới.